..:: ارائه شده توسط وب سايت بلبل جان ::.. ‏ .:: www.bolboljan.net ::.
فصل اول یک روز روشن و آفتابی...
سنگی کنار گل یاس والمیده بود
زیر سنگ، گنجی نهفته بود.
پدر در راه ایستاده.
یک روز روشن و آفتابی...
در فروغ، درخت صنوبر نقره‌ای،
گل سرخی صدپر، و پشت سرش رزهای پیچاپیچ
چمنزار شیری رنگ
هیچگاه شادمان‌تر از آن زمان نبوده‌ام.
هیچگاه... شادمان‌تر از آن زمان نبوده‌ام.
بازگشت به آن مکان و زمان ممکن نیست
و از آن گفتن ناروا است.
چه سرشار از برکت و نیکبختی است
این بستان از بهشت.
پدر...
"آینه" (1974)
یک هنرمند در تمام ادوار زندگی‌اش از کودکی تغذیه می‌کند.
هرآنچه در کودکی تجربه کرده بر هنری که عرضه می‌کند تاثیر مستقیم دارد.
به یقین اینکه پدرم شاعر بود، تاثیر بزرگی بود بر زندگی من.
و... شعرهایش بر من بسیار اثر گذاشتند...
عقاید و نگاهش بر ادبیات روسیه...
بر هنر...
گونه‌ای از خوگیری و وابستگی ناخودآگاه، نوعی پیوند...
که توان ارزیابی و سنجش آن را ندارم.
به نسبت پدرم، من می‌توانم با شدت بیشتری این پیوند را با مادرم احساس کنم.
در این رابطه هرآنچه که باید در فیلم "آینه" گفتم.
هرکسی که آن فیلم را دیده، باید چیزی که در سر داشتم را متوجه شده باشد.
اولین چیزی که به یاد دارم برمی‌گردد به زمانی که هجده ماهه بودم.
یک خانه، راه پله و تراسی را به خاطر دارم.
تراسی باز. پله، و نرده.
شماری پله، پنج یا شش تا.
و در فاصله‌ی پله‌ها تا خانه، خوشه‌ای بزرگ از یاس.
هوایی سرد، و پر از ریگ و ماسه در اطراف.
و من در زیر نرده‌ها، با درِ یک قابلمه بازی می‌کردم.
و همانطور که آن را می‌چرخاندم، ناگهان با صدایی از جا پریدم.
من سینه‌خیز زیر بوته‌ای رفتم و به آسمان نگاه کردم
چون این صدایی که مدام در حال بلندتر شدن بود، از آسمان می‌آمد.
و ناگهان بین فاصله‌ای که میان شاخه‌ها بود،
هواپیمایی در حال پرواز را می‌بینم.
در سال 1933 بودیم.
و من سال 1932 به دنیا آمدم.
دوران پس از جنگ خیلی سخت بود، توده گرفتار گرسنگی بزرگی بود.
به سختی آن را بخاطر دارم.
فقط بیمارستانی که در آن در سال 1947 بستری بودم را به یاد دارم.
کودک که بودم، از ترس و گرسنگی مریض شدم.
پوست مرده‌ی روی لبم را می‌کندم و می‌خوردم
مزه‌ای خوب و در عین حال ناپاکی را به خاطر دارم.
و من همانطور در حال راه رفتن، راه رفتن، راه رفتن،
و نشستن روی پله‌ها با لباس رسمی‌ام.
مشغول گرم کردن خودم، و راه رفتن در هذیان، انگار که جادو شده باشم.
پس از نی‌نواز هاملن، درون رودخانه
نشستن، گرم کردن خودم، روی پله‌ها، با تب،
و مادر آنجا ایستاده، به من اشاره می‌کند
که به او نزدیک شوم، اما من نمی‌توانم،
کمی نزدیک‌تر قدم برمی‌دارم، و هفت قدم دورتر بازمی‌ایستد و به من اشاره می‌کند.
نزدیک‌تر می‌شوم، هفت قدم دورتر می‌‍شود، به من...
اشاره می‌کند...
فکر می‌کنم آن خاطره... ساختاری احساسی است...
که اهمیت بسیاری برای هر... شخص دارد که...
تخیل یک فانتزی برای حرفه‌اش ارزشمند است.
من فقط سه سال داشتم که پدر خانواده را ترک کرد.
و او گهگاه پیداش می‌شد.
به همین دلیل است که می‌توانم فقط براساس لحظاتی که...
یک مرتبه پیداش می‌شد، قضاوت کنم. وقتی برمی‌گشت.
ما در دو اتاق کوچک زندگی می‌کردیم، در یکی از آپارتمان‌ها،
جایی در مسکوی سابق، بعد از رودخانه‌‎ی مسکوا.
چند سالی گذشت، و به مدرسه رفتم.
پدر شب یا به هنگام غروب آمد، دیروقت بود.
من و خواهرم خواب بودیم.
و او با مادرم در آشپزخانه دعوایی داشتند،
از مادرم خواست که من را...
به او بسپارد... مادرم نمی‌خواست، و اینگونه درخواست‌ها،
ظاهرا در او باعث درد بزرگی می‌شد.
او چیزی به من نگفت و پدر نیز چیزی در این رابطه به من نگفت.
اما من آن را به خاطر دارم. و این موضوع به بخشی در "آینه" در آمد.
ایگنات... مادر و من می‌خواستیم از تو بپرسیم که...
چی؟
که شاید تو ترجیح می‌دی... با من زندگی کنی؟
چطور؟
خب، تو می‌تونی اینجا بمونی، و ما باهم زندگی کنیم.
تو به مدرسه‌ی دیگه‌ای منتقل می‌شی.
همچین چیزی رو به مادر نگفتی؟
چه چیزی؟
کی؟ چرا، نه...
من نمی‌خوام...
من متوجه این موضوع هستم که هیچوقت قرار نبود با پدر زندگی کنم،
با این وجود اما همیشه رویاش را در سر داشتم.
من درد کشیدم که با او زندگی نمی‌کردم.
اما هیچوقت در زندگی‌ام نمی‌خواهم با او زندگی کنم.
من آن بخش از "آینه" را به خاطر دارم.
جایی که مادر منتظر رسیدن پدر از شهر است.
آن منظره دقیقا همانطوری بود که اتفاق افتاد، حتما باید آن را به خاطر می‌داشتم.
به غیر از آن، چیزی را به خاطر ندارم.
اما این را می‌دانم که مادر پدر را دوست دارد، حتی تا به امروز.
و اینکه هیچوقت شخص دیگری را دوست نداشت.
بعد از اینکه پدر خانواده‌ی ما را ترک کرد،
همچنان با او در ارتباط بودیم،
و او نیز با ما در ارتباط بود، به خاطر اینکه من فقط یک بچه بودم...
خیلی زود پس از آن جنگ شروع شد.
و زندگی به طرز بسیار وحشتناکی سخت شد.
و این سختی، البته، روی دوش مادرم افتاد.
کسی که، با اینحال، مدیریت کردن زندگی برایش دشوار بود،
نه تنها که زندگی من و خواهرم را نجات داد،
بلکه تمام تلاشش را کرد تا ما به تحصیل ادامه دهیم.
علی‌رغم وضعیت وحشتناکی که در آن قرار داشتیم،
او باعث شد که مدرسه متوسطه‌ی موسیقی را به اتمام برسانم.
[...] مدرسه‌ی هنرهای تجسمی.
و حالا اصلا نمی‌توام متوجه شوم که چطور مادر توانست...
همه‌ی آن کارها را به انجام برساند.
چراکه در [...] این وجود نداشت.
اگر به خاطر مادرم نبود، قطعا من هیچوقت...
کارگردان نمی‌شدم.
مامان...
بخاری نفتی دود می‌کنه.
چی؟
پیش من بیا، بگیرش، من به چیزی نیاز ندارم
اگر عشق بورزم، خواهم بخشید، اگر عشق نورزم نیز، خواهم بخشید
می‌خواهم جایگزینت کنم، اما اگر بگویم که به تو بدل خواهم شد،
باورم مکن، ای کودک بیچاره من دروغ می‌گویم...
آه، این دست‌ها با انگشتانی همچون تاک
باز کن، چشمان نمناک
گوش‌های کوچک، همچون نعلبکی
سرشار از نغمه‌‎ی عاشقانه
و بال‌ها، به محکمی خم شده‌اند به واسطه‌ی باد
باورم مکن، ای کودک بیچاره من دروغ می‌گویم...
من دیوانه می‌شوم، همچون مردی محکوم
اما من نمی‌توانم بر بیگانگی غلبه کنم
و نمی‌توانم دامن‌گیر بال‌هایت شوم
و نمی‌توانم، با انگشتان کوچک تو، چشمانت را لمس کنم
که با چشمانت ببینم
تو صدها بار از من قدرتمندتری
تو نغمه‌ای درباره‌ی خود هستی
و من فرماندار درختان و آسمانم
که از آستان تو محکوم شده‌ام
برای این نغمه...
فصل دوم سرآغاز
"غلطک و ویولن" (1960)
احساس نامشخصی است...
بازنمایی کودکی در یک فیلم...
به نسبت، خیلی گنگ است...
درست مثل نقش زنان در فیلم‌هایم.
چیزی‌ست که تا به امروز، نتوانسته‌ام بیان کنم.
چیزی که لارم است در مورد کودکان و زنان گفته شود.
در مورد کودکان، همیشه می‌پنداشتم که از ما خیلی باهوش‌تر هستند.
همیشه می‌خواستم آنها را مجذوب فیلم‌هایم کنم.
برای من، کودکان پیوندی هستند بین دنیای ما، این دنیا،
و دنیایی دیگر، دنیایی متعالی.
به دلیل اینکه، آنها هنوز ارتباط معنوی‌شان را با آن دنیا از دست نداده‌اند.
به مرور از دست خواهند داد، اما هنوز فرصت دارند.
به همین دلیل، نقش کودک برای من خیلی مهم است.
جایی که بزرگسال نمی‌تواند کلمات مناسب را برای گفتن، به زبان آوردن، بیابد،
یا چنین چیزی، من معتقدم که اگر از کودکی بخواهید،
او قادر به توضیح همه چیز است.
حتی با [...]
من یقین دارم که اگر گرمی نیکیتا خروشچف در آن زمان
رخ نمی‌داد، غیر ممکن بود که
به هر حرفه‌ی سینمایی که می توانست
برای من رخ دهد، حساب باز کنم.
آن زمان را به خوبی به یاد دارم.
که همراه شده بود با این امیدی که همه‌ی ما احساسش می‌کردیم.
امیدوارانه نگاه کردن به آینده،
با برنامه‌های بسیار، چشم‌اندازهای بسیار.
ما سرشار از امید بودیم.
آن زمان را به خوبی به خاطر دارم.
ما همه به واسطه‌ی این انگیزه‌ی غیرقابل کنترل به هم پیوسته بودیم
تا هرچه زودتر، خود را ابراز کنیم.
و بیشتر از آن، احساسی که به ما نوید می‌داد که ممکن است.
"کودکی ایوان" (1962)
با اینحال، خیلی زود همه‌ی آن دوران گذشت.
یادگاری که به همراه داشت
تا اندازه‌ای به جا ماند.
به خاطر دارم که چطور فیلم اولم،
در 1962، "کودکی ایوان"، به یاد دارم که چطور آن زمان
توسط رژیم و مقامات به عنوان فیلمی صلح‌طلب
مورد ارزیابی قرار گرفت.
که می‌توان گفت، نقدی منفی به حساب می‌آمد.
مطابق درک ما، "ایوان" هم در مورد عدالت است و هم بی‌عدالتی.
مفهومی راسکولنیکف‌وار. (شخصیت اصلی جنایت و مکافات داستایوفسکی)
شما می‌توانید بکشید، اما تنها اگر در جهت عدالت باشد.
با نگاهی به گذشته، بسیار واضح است که
این نگاه چقدر ریاکارانه و اشتباه بوده.
در هر صورت، اینگونه بود که فیلم من مورد نقد قرار گرفت.
که تاثیر مفاهیم ضدجنگش بسیار قوی بود،
به معنای واقعی کلمه ضدمرگ و ضدنابودی،
که به عنوان نشانی از احساساتِ علیه
مرگ و جنگ به طور کلی ملاحظه شد.
و نه فقط عدالت و بی‌عدالتی.
وقتی از جنگ حرف می‌زنیم، از قربانیان حرف می‌زنیم.
چراکه در جنگ هیچ برنده‌ای وجود ندارد.
و حتی اگر جنگی را ببریم، به واقع بازنده‌ایم.
چراکه نقشی در آن داشتیم.
داستان این فیلم تا حدودی عجیب است.
موس‌فیلم فیلم دیگری را با عنوان "ایوان" در دست ساخت داشت.
که به کارگردانی شخص دیگری بود.
بیش از نیمی از آن ساخته شده بود.
نیمی از بودجه صرف ساختنش.
فیلم بسیار بد بود، و پروسه‌ی ساخت باید متوقف می‌شد.
مدیریت موس‌فیلم شروع به استخدام شماری از فیلمسازان کرد.
در ابتدا، فیلمسازان نامدار.
نهایتا، آخرین [...]، آنها گفتند البته که نه.
و بعد آنها من را استخدام کردند.
این به زمانی برمی‌گردد که من درسم را تمام کردم و دیپلم گرفتم.
من با شرایط اندکی برایشان حضور داشتم.
که داستان اصلی بوگولوموف را بخوانم.
سپس فریمی از فیلم قبلی را نبینم.
فیلمنامه را دوباره بنویسم.
بازیگران، فیلمبردار و تمامی دست اندرکاران را
جایگزین کنم.
و فیلم را دوباره بسازم.
آنها جواب مثبت دادند و گفتند که نیمی از بودجه را در اختیار دارم.
گفتم: همان برایم کافی است.
اگر شما به من آزادی عمل بدهید، من مشتاقانه حاضر به انجامش هستم.
خیلی خوب.
بذار کمکت کنم. - خودم انجامش می‌دم.
"خودم، خودم"! اه
می‌دانم که فیلم بسیار مورد مقبولیت قرار گرفت.
اما فکر می‌کنم که از جمع منتقدان کاملا سوء برداشت شده بود.
آنها تلاش کردند از جنبه‌ی تاریخی فیلم را بررسی کنند.
اما به واقع یک نگارش نوجوانانه بود توسط یک فیلمساز جوان.
یک ساخته‌ی شاعرانه بود که می‌بایست
از نقطه نظر نگارنده مورد بررسی قرار می‌گرفت.
سارتر به دفاعش برخاست،
از نقطه نظری فلسفی.
اما برای من، آن هیچ دفاعی نیست.
من باید از نقطه نظری هنری مورد دفاع قرار می‌گرفتم.
چراکه من یک فیلسوف نیستم، یک هنرمندم.
دفاعش برای من بیهوده بود.
در این جهان، ذهن ما سرشار از شادمانی‌ست
منزلگاه نامطمئنی را بنا می‌کنیم
مردم، ستارگان و فرشتگان، سرگرم به زیست خویش
در برابر جذبه‌ی زمین
هنوز نطفه‌ی کودکی را نگذاشته‌ایم
و از پیش به او وابسته شدیم.
داستان هیچگاه از مدار مدور خود
منحرف نمی‌شود.
دارم پرواز می‌کنم!
فصل سوم شورمندی به زعم آندری
"آندری روبلف" (1966)
بعد از ساخت "کودکی ایوان"، سرد شدنم را احساس کردم
و فیلم دومم، که در 1964 شروع به ساختش کردم،
و سال 66 تمام شد، "روبلف"،
داستانش به وضوح تغییر جهت من را از آن سردی نشان می‌دهد.
حرکت کنید!
فیلم بسیار مورد مقبولیت جامعه‌ی سینما قرار گرفت.
به یاد دارم که همکاران و انجمن‌های فیلم
همه و همه فیلم را مورد ستایش قرار دادند.
که البته برای من خیلی غیرمنتظره بود چراکه متوجه نشدم
چه کاری را به انجام رساندم.
با اینحال، فیلم بلافاصله کنار گذاشته شد،
و تا پنج و نیم سال بعد پخش نشد،
چرا که آن را ضدتاریخی در نظر می‌گرفتند،
که کاملا اشتباه است.
ما تلاش کردیم تا حد ممکن به وقایع تاریخی
وفادار بمانیم
و البته به چگونگی رخدادهایی که فیلم بر اساسش است.
از سویی دیگر، آن را یک فیلم ضدروسی می‌پنداشتند
و در آخر می‌گفتند فیلم در طریقه‌ی غربی ساخته شده بود
به طوری که مفهومی که شخصیت اصلی به دنبال داشت
بسیار گرایش به فردگرایی داشت، او بیش از اندازه یک فردگرا بود
و اینکه در زندگی و...
در مسیر نقاش شدنش، زیادی با خود روبرو می‌شد.
اگرچه این کاملا اشتباه است.
او نمی‌توانست با خود روبرو نشود چراکه یک راهب بود
و کل زندگی‌ش در تعارض با فرومایگی بود.
و منظور دقیقا همین است.
و این مرحله برای من خیلی سخت بود.
در این وقت برای من روشن بود که
زمانِ [...] به سر رسیده و دوران سختی پیش روست.
چیزی سر جایش نیست
یا تو خسته و درمانده‌ای.
و ناگهان چشمانت کسی را در شلوغی‌ها ملاقات می‌کند.
به طریقی کاملا انسانی.
گویی که مفتخر شده باشی.
و همه چیز به ناگاه آسان می‌شود.
همینطور است، نه؟
یک شاعر حقیقی، اگر به واقع حقیقی باشد،
نمی‌تواند به چیزی باور نداشته باشد.
ضمنا، این امر شاید بحران فرهنگی که
برای سالیان متمادی دچارش بودیم را توضیح دهد.
در اغلب اوقات باید به مردم یادآوری شود که
از یک کشور هستند.
که آنها روسی هستند. از یک خاک، از یک خون.
وقتی نوبت به من می‌رسد، حتی به خاطر ندارم که چه زمانی
این دگردیسی در من رخ داد.
زمانی که ایمان آوردم.
و به شخصی مذهبی بدل گشتم.
مذهبی، اما نه به آن معنا که از هر گناهی مبرا باشم.
با گذشت زمان بیشتر و بیشتر متقاعد می‌شوم که
فرهنگ بدون دین نمی‌تواند وجود داشته باشد.
به تعبیری، دین در فرهنگ متعالی می‌شود
و فرهنگ در دین.
این یک فرایند به هم پیوسته است.
اگر روحانیت و روحیه‌ی معنوی مورد نیاز باشد، آن شروع به خلقِ
آثار هنری می‌کند که به واسطه‌ی آن هنرمندان متولد می‌شوند.
و اگر نه، جامعه می‌بایست بدون هنر ادامه دهد.
شمار افراد بینوا بیشتر می‌شود.
مردمی که از نظر روحانی عمیق نیستند.
انسان هدفش را از دست می‌دهد.
و از دانستن این موضوع که برای چه زندگی می‌کند، دست برمی‌دارد.
پس وقتی از دین حرف می‌زنیم، این امر به طور اکید
یک مسئله‌ی شخصی برای من نیست.
این مشکلی است که به سرنوشت فرهنگ ما
و تمدن ما مرتبط است.
تصویر چیزی است که نمی‌تواند چندپاره شود.
نمی‌تواند تسخیر شود.
با در نظر داشتن خصوصیات جهانی که در آن زندگی می‌کنیم
این امر ارتباطی است کاملا ذاتی و حقیقی،
منطبق بر آگاهی اقلیدسی ما.
ما نمی‌توانیم به تنهایی آن را دریابیم.
اما می‌توانیم وجودش را متصور شویم،
و نیات درونی خود را به این ترتیب پیش ببریم.
پس اساسا، تصویر شاعرانه نمی‌تواند رمزگشایی شود.
اگر دنیا اسرارآمیز است،
بنابراین صداقت تصویر در این است که تصویر نیز
در خورد رمز و راز به خصوصی را به همراه داشته باشد.
تصویر زمانی که تفسیر می‌شود،
مفهومی کاملا درونی به همراه دارد... نوعی سمبولیسم...
اما نه یک مفهوم مشهود و بیرونی.
این امر به نوعی متافیزیک صرف است.
نه تصویری از خدا، بلکه تجسمی از آن بود.
و این بسیار مهم است.
چراکه بهترین آثار از شمایل‌نگاران روسیه‌ی قدیم
اساسا نوعی ژرف‌اندیشی بر امر مطلق بود.
هرچه تصویر عمیق‌تر باشد، درک آن سخت‌ و دشوارتر است،
و هرچه تصویر به لحاظ ساختاری سختگیرانه‌تر باشد،
با امری متعالی‌تر روبرو هستیم،
و متعالی‌ترین تصویر شاعرانه تصویری طبیعت‌گراست
نه از نگاه ایدئولوژیک
بلکه از نگاهی زمینی به معنای واقعی کلمه.
و به همین دلیل است که در یک تصویر هنرمندانه
از سادگی سخن می‌گوییم.
برای من این امر بیانگر این است که
مولف دستی بر زمین،
و دستی دیگر بر جهان فراسو دارد.
بدو!
نباید فراموش کنیم که ما تنها انسانیم.
تنها از خاکیم.
الهام گرفته از امر قدسی، اما همچنان ریشه در خاک داریم.
چراکه در جهان پس از مرگ، همه چیز سرچشمه‌ای واحد دارد،
و از جوهری یکسان برخوردار است.
به همین دلیل است که وقتی با
یک اثر هنری به اصطلاح متظاهرانه
مواجه می‌شویم، به طرز وحشتناکی آزرده می‌شویم.
که به شکلی همه‌گیر اغراق‌‌آمیز است.
این اغراق تنها به دلیل فقدانِ
توازن درونی در تصویر به وجود می‌آید.
که باید گفت، ما را به سوی سمبول سوق می‌دهد.
و سمبول امری است قابل تفسیر
که به خودی خود ضدهنر است.
چراکه تصویر را نباید با یک بازی معماگونه و یا
یک پازل اشتباه گرفت.
هر معما و پازلی راه‌حلی دارد.
و معما چو حل گشت آسان شود.
به بیان کوتاه‌، این امر مبیّن این واقعیت است که تصویر محدود می‌شود.
چطور یک سمبول محدود شده می‌تواند بازتابی از بینهایت باشد..
می‌توان گفت که [...] سمبولی از بینهایت است.
سمبولی از دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم.
هیچ شمایل‌نگاره‌ی امضا شده‌ای وجود ندارد، حتی یکی.
شمایل‌نگاران خود را به عنوان یک نقاش،
یا هنرمند در نظر نداشتند.
اگر استعدادی برای شمایل‌نگاری در خود می‌یافتند،
شکرگزار خداوند بودند،
چراکه چنین می‌پنداشتند که با حرفه و مهارتشان،
خدمتگزار خداوند و نیایشگر او هستند.
و این هدف خلق آثار آنان بود.
من از نبودِ غرور فردی سخن می‌گویم.
مفهوم زندگی رسیدن به آگاهی‌ست...
حداقل رسیدن به درکی فردی...
باوری فردی از ریشه‌های وجود...
از کجا آمده‌ایم، و به کجا می‌رویم
و برای چه زندگی می‌کنیم.
شما باید اتصال خود را به خالق احساس کنید.
اگر چنین احساسی نداشته باشید، به یک حیوان بدل می‌گردید.
هنگامی که زانو می‌زنید
و با تمام وجود به سوی پروردگار بازمی‌گردید،
شکوه هستی از وجود شما ساطع می‌شود.
شکوهی حقیقی.
به همین ترتیب، تصاویری حقیقی پدیدار می‌شوند.
هنگامی که مهارت شما به سان نیایشی به درگاه پروردگار می‌ماند،
گویی که پیشکشی به درگاه او برده‌اید.
همانطور که گلی را پرورش می‌دهم،
تا آن را به شخصی تقدیم کنم.
اما ابتدا باید آن را پرورش دهم.
هنر بازتابی است از
متعالی‌ترین استعدادها در آفرینش.
به این طریق، ما از خالق خود تقلید می‌کنیم.
ما همانی هستیم که در رویای پروردگار آفریده شدیم.
و این یکی از لحظاتی است که با او همسان می‌شویم.
هنر را می‌توان فرازی از بی‌خودشدگی انسانی نامید.
از این جنبه مفهوم هنر عبادت است.
این نیایش من است.
واگر نیایش من بتواند به نیایشی برای دیگران بدل گردد،
آن گاه هنر من به آنها نزدیک‌تر می‌شود.
من در مورد وظیفه حرف می‌زنم.
و وظیفه‌ی بشر خدمتگزاری است.
و دقیقا به همین خاطر است که این ایده خوار و خفیف شد،
و به تکاپویی برای قدرت بدل گشت.
به جهت خدمت نکردن
و بهره‌کشی از دیگرانی که خدمت می‌‎کنند.
چراکه در دنیا، تنها یک اصل در روابط وجود دارد،
و آن خدمتگزاری است. نه چیزی دیگر.
فصل چهارم بازگشت
هیچ حسرتی بر دل نداریم
اما خیره به شکاف پیش‌رو مانده‌ایم.
چراکه زمین برای زمینیان است
و بر آن همواره مرزهایی هست.
مادر پریشان‌حال رویا می‌کند.
و شیهه‌ی اسبان به گوش می‌رسد.
فیتان (پسر خدای خورشید) با ارابه‌اش
و سنگ‌های شش پهلوی ارغوان‌گون.
"سولاریس" (1972)
می‌خواستیم از "سولاریس" فیلمی اقتباسی بسازیم،
بی آنکه به سولاریسی سفر کرده باشیم.
این ایده می‌توانست خیلی جالب‌تر باشد
اما لم (نویسنده‌ی رمان) بر علیه‌ش بود.
شخصیت روسی به نوعی بسیار به طبیعت اطرافش وابسته است.
و نمی‌تواند خود را جدا از آن تصور کند.
او خود را بخشی از طبیعت در نظر می‌گیرد.
به روشی که از خصیصه‌های کاراکتر روسی است.
به همین خاطر است که طبیعت و وضعیتش،
می‌تواند تاثیری اینچنینی بر شخصیت یک انسان داشته باشد.
طبیعت را از فیلم‌هایمان حذف می‌کنیم به طوری که گویی بی‌ارزش است.
ما آن را در نظر نمی‌گیریم.
خود را مرکز همه چیز می‌پنداریم.
اما اینطور نیست، ما در مهار طبیعت هستیم.
و طبیعت به نسبت ما از اهمیت بیشتری برخوردار است.
خود ما نیز نتیجه‌ی تکامل طبیعت هستیم.
به همین دلیل است که فکر می‌کنم چشم‌پوشی از طبیعت،
از نگاهی احساسی و هنرمندانه، یک جنایت است.
نه فقط جنایت، بلکه احمقانه است.
چراکه آن تنها جایی است که
رایحه‌ای از حقیقت منتظر ماست.
تولستوی را به خاطر دارید؟
و رنجی که می‌کشید از ناممکن بودنِ یک عشق فراگیر به نوع بشر؟
خب، من تو را دوست دارم.
اما عشق احساسی است که تنها می‌توان آن را...
تجربه کرد.
منتها قابل شرح نیست.
مفهومش را می‌توان توضیح داد.
اما تو به چیزی عشق می‌ورزی که می‌توان از دستش داد،
به خودت، زنی یا زادبومی.
تا به امروز، عشق امری دست‌نیافتنی برای بشر بود.
منظورم را متوجه می‌شوی، اسنات؟
شمار کمی از ما در دنیا هستند.
تنی چند، شاید چند میلیارد.
می‌توان گفت که ما هستیم تا
آدمی را به عنوان دلیلی
برای عشق ورزیدن تجربه کنیم؟
به نظر می‌رسد که...
این زندگی ناپاک گاهی اوقات به ما فرصتی می‌دهد
تا به چیزی که از آن می‌گوید متفاعد شویم.
زندگی است که ما را به این ایده‌ها هدایت می‌کند.
تزکیه‌ی نفس لازم است چراکه به ما کمک می‌کند که
از درد و رنج‌هامان آرام بگیریم.
شرم...
احساسی است که بشر را نجات خواهد داد.
TARKOVSKY HOME, MYASNOYE HAMLET, RUSSIA
من این خانه را خیلی دوست دارم.
چیزی بیشتر از یک خانه است، حتی خانه نیست.
یک درمانگاه است، می‌تواند هرآنچه که شما می‌خواهید باشد.
در این خانه من می‌توانم شخصی باشم که
قدرت نوشتن یک کتاب را دارد.
شخصی که می‌تواند ساختمانی را بنا کند.
من می‌توانم هرکاری که ممکن است را در این خانه انجام دهم.
به من شخصیت می‌بخشد.
و از آنچه که برای کسب معاش در زندگی انجام می‌دهم، رها می‌سازد.
از لحاظ حرفه‌ای...
می‌توانم تمام زندگی را در آنجا سپری کنم.
اما تنها به شرطی که بدانم
که می‌توانم از اینجا به هر مقصدی که در ذهن دارم، بروم.
خانه‌ای شگفت‌انگیز.
چیزی‌ست که به آن نیاز دارم و طالب چیز دیگری نیستم.
روزی به آتش کشیده شد.
و من به قدری ترسیده بودم از دیدن منظره‌ی خانه‌‌ی سوخته،
که به آنجا نرفتم.
لاریسا کسی بود که مسئولیت تعمیر خانه را پذیرفت.
ما تمام روحمان را در آن خانه نهادیم،
چراکه در آن بسیار خوشحال بودیم.
پس به فروش رساندن خانه، ترک کردنش،
و خیانت به آن، تفاوتی با خیانت به لاریسا ندارد.
که چنین کاری از من برنمی‌آید.
من در مقایل کسانی که بیشتر از توانشان برایم زحمت می‌کشند، تعظیم می‌کنم.
[...]
هرآنچه که پیرامون خانه رخ می‌دهد، معجزه‌ای‌ست،
لحظات مشخصی، از جهت وضعیت موجود.
توضیحش برایم سخت است...
بیرون می‌روم، روی پله‌ها می‌نشینم، و فیلمی شروع می‌شود
اما نه از آن دست فیلم‌ها، مثل یک فیلم تخیلی،
بلکه فیلمی که برای من معنای واقعی زندگی‌ست.
فوق‌العاده است...
زمانی که لاریسا در خانه‌ی روستایی می‌ماند،
به ناگاه می‌توانم شاهد اتفاقات باورنکردنی باشم.
پرندگانی که به دنبالش پرواز می‌کنند.
نه به دنبال من، بلکه تنها به دنبال او.
روی شانه‌ها و سرش می‌نشینند...
همانند صحنه‌ای که در "آینه" آمده بود.
مردم از من می‌پرسند که آن به چه معنایی‌ست؟
چرا پرنده‌ای باید بر سر شخصی بنشیند؟
این سمبول چیست؟
پاسخ بسیار ساده است.
پرنده هیچگاه بر سر شخص بدی نمی‌نشیند.
خانه‌ی شگفت‌انگیزی‌ست.
پسرم به آنجا سر می‌زند.
او در آنجا خوشحال است، ما در آنجا زندگی خواهیم کرد،
تا هر زمانی که این خانه سرپاست، ما در آنجا زندگی خواهیم کرد.
و اگر روزی از من گرفته شود،
گویی که چیزی در این دنیا برای من نخواهد بود.
در میانه‌ی فضا و زمان، دستانی که
ما را جدا می‌‌سازند از آن عرش کبریایی
اما درمی‌یابیم که در قلمرو پروردگار
هستند ستارگان گرانقدر بینوایی
بینوایی، و بی‌ثمری و دغدغه‌های ما
از نانی که بی‌لذت در پی آنیم.
در میان انبوه صور فلکی بیگانه، زخم‌های ما تنها
بر سرزمین مادری تسکین می‌یابند.
فصل پنجم در آینه‌ی زمان
برای پروست، [...] بسیار مهم‌تر از زمان است،
اما برای یک فرد روسی اهمیتی ندارد.
ما روسی‌ها باید از خود دفاع کنیم.
CHAPEL AT POSHUPOVO, RYAZAN OBLAST
برای زندگینامه‌نویسان، کسانی که از کودکی خود می‌نویسند،
همچون تولستوی، گارشین، و بسیاری دیگر،
نوشتن اغلب تلاشی‌ست برای ادای دین به گذشته،
همواره نوعی اظهار ندامت،
و مطلقا نه چیزی دیگر.
"آینه" (1974)
فیلم بحث‌های بسیاری را برانگیخت.
پس از یک اکران عمومی ساده،
میان تماشاگران پیگیر، مناظرات متعددی شعله‌ور شد.
و از آنجا که زمان پخش خیلی دیر بود، خانمی که
مسئول نظافت آن سالن بزرگ بود، پیش آمد.
و از تماشاگران پرسید: "شماها اینجا چه می‌کنید؟
وظیفه‌ی من مرتب کردن اینجاست، فیلم هم کاملا روشنه
و هیچ جایی برای بحث وجود نداره، برید خونه‌هاتون!"
و جمعیت پرسید: "بسیار خوب، چه چیزی انقدر روشنه؟"
او گفت: "خیلی ساده‌ست. مردی خیلی مریضه.
و هراسان از اینکه داره می‌میره. و داره کارهای وحشتناکی که
با دیگران انجام داده رو به خاطر می‌آره.
و می‌خواد عذرخواهی کنه. و همین."
من فکر می‌کنم که آن زن حتی مدرسه‌ی ابتدایی را تمام نکرده بود.
با اینحال، مثل همیشه، منتقدانی هستند که
چیزی نمی‌فهمند.
مطلقا نمی‌فهمند، و با گذر هرچه بیشتر زمان،
کمتر متوجه آن چیزی هستند که می‌نویسند.
و این زن ساده به ناگاه پیدایش شد و هرآنچه که باید را گفت.
من فکر می‌کنم که اگر از من بپرسند
که چه تم مشترکی میان "کودکی ایوان"،
"آندری روبلف"، فیلمم از رمانِ لم، "سولاریس"،
یا فیلمی که اکنون روی آن کار می‌کنم، وجود دارد
می‌گویم چیزی که میان آنها مشترک است،
یا می‌بایست مشترک باشد،
ایجاد میل به همگامی یا فرورفتن در موقعیتِ
شخصیتی است که در وضعیت خطیری قرار دارد.
وضعیتی که ناشی از فقدان تعادل احساسی‌ست.
به گونه‌ای که یا باید بر آن غلبه کند،
و یا به طور قطع آن را بپذیرد.
در باور و ایده‌آل‌هاشان،
در ایمان و اصولشان.
وقتی مشغول تدوین فیلم بودم،
به نظرم رسید تصاویر بدانگونه که برداشت شده بودند،
اثرگذاری لازم را ندارند، و نمی‌دانستم چرا.
فیلمنامه کاملا متفاوت بود.
فصل‌های داستان ترتیب متفاوتی داشتند
و تنها با تلاش و مجاهدتی بسیار
برای مرتب‌سازی دوباره‌ی فصول،
زمانی که از پیدا کردن نسخه‌ی نهایی فیلم ناامید شدم
و متوجه شدم که فیلم با این ترتیب یک شکست خواهد بود،
ناگهان به یاد نسخه‌ی نوزدهم تدوین افتادم.
برایم روشن شد که این ترتیب درست فیلم است،
ترتیبی که در نسخه‌ی نهایی فیلم می‌بینیم.
مشخص شد که دراماتورژی (نمایش‌پردازی) از جنبه‌ی ادبی،
از نگاه مرسوم و نمایشی،
جایی در فیلم ندارد.
فیلم در ماهیت خود، در آن چیزی که ارجحیت می‌بخشد،
در چینش موجود در تصویر،
تمامیتی شاعرانه است.
چراکه امکان پیشروی بدون پایبندی به مناسبات زبانی،
و انسجام منطقی وجود دارد،
حتی دراماتورژی را هم می‌توان نادیده گرفت.
شاخصه‌ی سینما مبتنی بر
حقیقتی است که سینما به واسطه‌ی آن شناخته می‌شود:
متوقف کردن و آشکار ساختن زمان.
زمان به تعبیر فلسفی، شاعرانه
و ادبی خود.
ایده زمانی جرقه زد که
انسان شروع به درک ارزش زمان و کمبود آن کرد.
به نظر من، مثلا، انسان قرن نوزدهم
یا هجدهم نمی‌توانست بقای خود را به دلیل [...] زمان، تضمین کند.
او به سادگی بر اثر فشار زمان بر شانه‌هایش می‌مرد.
و سینما در ماهیت خود فراخوانده شده تا
به شکلی شاعرانه بر این مشکل فائق آید.
سینما تنها فرم هنری‌ست که به درستی زمان را متوقف می‌کند.
به طور تئوریک این امکان وجود دارد که بتوان
صحنه‌ای از یک فیلم را به طور مکرر و بی‌پایان به تماشا نشست.
این نگاه به عبارتی ماتریس زمان است.
و از این منظر، مشکل ریتم،
مدت زمان و ضرباهنگ،
در سینما ارزش ویژه‌ی خود را دارند.
در مفهومی که زمان خود آشکار می‌سازد،
با مشکل جالب توجهی رو در رو هستیم،
و همانطور که هر فرم هنری در متعالی‌ترین شکل خود
اثری شاعرانه است.
لئوناردو در نقاشی یک شاعر است، شاعری نابغه!
مضحک است اگر لئوناردو را یک نقاش بنامیم.
مضحک است اگر باخ را یک آهنگساز بنامیم.
شکسپیر را یک نمایشنامه‌نویس.
یا تولستوی را یک رمان‌نویس.
چراکه آنها شاعرند.
و بدین گونه،
سینما مفهوم شاعرانه‌ی خود را داراست.
چرا که بخشی از زندگی، و بخشی از هستی است که
از طریق دیگر فرم‌های هنری
نه درک شده بود و نه به چنگ آمده بود.
چراکه سینما قابلیت چیزی را دارد که
که نه در موسیقی آن را می‌بینیم و نه در دیگر فرم‌های هنری.
نقش هنرمندان در جامعه‌‌ی معاصر
بسیار رفیع است.
بی آنکه هنرمندی باشد، جامعه‌ای نخواهد بود.
چراکه هنرمند چیست؟
هنرمند خودآگاهی جامعه است.
هرچه هنرمند کمتر بتواند خود را بیان کند،
و در نتیجه با جامعه و مردم ارتباط کمتری برقرار کند،
برای جامعه بی‌ثمرتر و مخرب‌تر است.
جامعه بی‌روح شده، و انسان دیگر قادر نخواهد بود که
عملکرد خود را به نتیجه رسانده و اهداف زندگی را دنبال کند.
کاملا بی‌اهمیت است که این ضایعه در کدام جامعه اتفاق بیافتد.
در روسیه، در آفریقا، و یا در سوئیس،
آنچه که اهمیت دارد این است که با ناپدید شدن
آخرین شاعر، زندگی معنای خود را به تمامی از دست می‌دهد.
من هرگز شجاعت این را نداشتم تا از پدر بخواهم
برای یک فیلم شعری بنویسد.
به طور کلی، پدر رفتار خوبی در این مورد داشت.
از من تمجید کرد.
و گفت: "می‌دانی آندری،
آنچه که تو می‌گیری فیلم نیست."
و وقتی این را گفت برایم زندگی در این جهان
آسان‌تر شد.
گرمی آخرین برگ‌ها
با پیش‌کشانی مستدام
سر به آسمان کشیده
و در راه خویش
و تمامی جنگل با اندوهی همگون
آنگونه که من و تو، سالی را با آن به سر رساندیم،
انعکاس جاده در چشمانی اشک‌آلود
همچون دشتی نژند و سیل‌زده که سبزی بوته‌ها را بازمی‌تابد.
سختگیر نباش، تهدید نکن
دست نزن
سکوت جنگل ولگا را درهم مشکن.
صدای تنفس زندگی پیشین را می‌شونی؟
قارچ‌های گلین در چمنزار نمناک می‌رویند
صدای حلزون‌ها که در ساقه‌ی گیاه رخنه می‌کنند
و مور موری دائمی از خارشی نمناک
عشق همان تهدید است، می‌دانی؟
نگاه کن، به زودی بازخواهم گشت ببین، خواهم کُشت.
آسمان درهم می‌پیچد، و افرایی را همچون شاخه‌ی رزی درهم می‌گیرد
بگذار بیشتر بسوزد
پیش چشمان همگان.
فصل ششم در هزارتوی منطقه
کشوری را نمی‌شناسم
که در آن شمار افراد بااستعداد بیشتر باشد.
اتفاقی در روسیه در حال رخ دادن است که
به یقین می‌تواند فرهنگ را نابود کند.
بنا به اصول طبیعی ممکن است.
اما بدین مفهوم نیست که روح آدمی می‌تواند سرکوب شود.
می‌دانید، مشکل آزادی وجود دارد
آزادی چیست؟
آزادی، رهایی درونی و روحانی آدمی است.
مسئله‌ی حقوق فردی در میان نیست.
حقوق را می‌توان از فرد گرفت.
اما آزادی را نه.
آزادی امتیاز ذاتی هر انسان
به عنوان موجودیتی معنوی و روحانی است.
این حقیقت را هملت به سادگی متوجه شد...
منظورم این است که، شکسپیر... از زبان هملت
گفت:
"در پوسته‌ی فندق اسیر باشم،
و خود را پادشاه فضای لایتناهی به حساب آورم."
و به طریقی گذشتگان اظهار می‌کردند:
"اگر می‌خواهید آزاد باشید، باشید."
آزادی مسئله‌ای شخصی‌ست.
و به همین خاطر است که اگر حقوق شخصی را از وی بگیریم،
او را از آزادی محروم نکرده‌ایم.
و دقیقا به همین دلیل است که در مناطق محروم از لحاظ سیاسی،
مردمی را می‌بینیم که بسیار آزادند.
و همزمان کشورهای دموکراتیک
به طور عرفی آزادی کامل ندارند.
هملت بهترین اثر نمایشی و شاعرانه‌ای‌ست که
در جهان وجود دارد.
این امر به خودی خود آشکار است
در این درام
مهم‌ترین مشکل بشری به نمایش درآمده است
که در زمان شکسپیر وجود داشته.
این مشکل پیش از او وجود داشته، و بعد از او نیز خواهد بود.
تراژدی هملت این نیست که او به طور فیزیکی مرده باشد،
به طوری که نتیجه‌ی وسواس‌مندی انتقام و دادخواهی گردد.
اصلا اینطور نیست.
مسئله این است که او خود را به مرگ محکوم کرده
در جهت تلاشی برای بهنر ساختن این عصر جداافتادگی.
مردی که خود را محکوم به خدمت به خلق می‌کند.
به واسطه‌ی اشتیاقی برای گره زدن ریسمان پاره پاره شده‌ی زمان
و پایبند بودن به فرایند تاریخی خدمتگزاری،
تبدیل به یک تحول‌خواه می‌شود.
و در این فرایند،
در نهایت و به طور قطع، از میان می‌رود.
و خطر ناپدید شدن، مردن،
برای جنبشی، یا برای ترقی،
به طور کامل ناپدید شدن،
این همان تراژدی است که هملت تجربه می‌کند.
زیرا که او به طور کامل ناپدید می‌شود، و به تنهایی
به عنوان یک تحول‌خواه این جنبش تاریخی عمل می‌کند.
این تراژدی هویت است، چرا که هر شخصی
خود را برای دیگران فدا نمی‌کند.
هر شخصی چنین هدفی ندارد،
"تمرین نمایش هملت" (1976) -هملت، تو تنها خویش را داری.
پدر مورد اهانت قرار گرفت. –مادر، پدر را سخت مورد اهانت قرار دادی.
بس کن، با زبانی مهمل پاسخ می‌دهی.
تو نیز، با زبانی شرارت‌آمیز پرسش می‌کنی.
مرا از یاد برده‌ای؟
نه، به خدا سوگند اینطور نیست:
شما ملکه‌ی من هستید، همسر برادر شوهر خود،
و حتی اگر چنین نبود همچنان مادر من هستید.
نه، من می‌خواهم کاری کنم تا تو سخن بگویی.
تو چنین نخواهی کرد مگر آنکه من برای تو جامی مهیا کنم.
تا بتوانی مکنونات قلبی خود را آشکار سازی.
چه می‌کنی؟ مرا نمی‌کشی؟
هی، کمک، کمک! -چه می‌کنی؟ هی! کمک، کمک، کمک!
حالا چطور، ای نابکار؟
پروردگارا، تو چه کرده‌ای؟
نه من نمی‌دانم: پادشاه است؟
انتقام چیست؟ و چطور می‌توان این عصر جداافتادگی را تیمار کرد؟
خون می‌طلبد. باید خون کسی را ریخت.
باید حقیقتی دیگر بنا کرد که
هیچ فیلسوف و یا هیچ حکیمی
تاکنون چنین نکرده.
تا دستان خود را با خون پاک کند.
حتی در راه برقراری عدالت.
هیچکس توانایی انجام چنین کاری ندارد، و برای هملت چنین امری یک تراژدی‌ست.
و چنین است که او از فیلسوف بودن دست کشیده
و بدل به مرد عمل می‌گردد.
آزادی خلاقانه... بدون چنین مفهومی،
مفهوم آزادی خلاقانه، هنر وجود نخواهد داشت.
غیرممکن است.
برای مثال، غیرممکن است که یک اثر هنری ناموفق را
جدی بگیریم زمانی که
در یک محیط خلاقانه‌ی غیر آزاد ساخته شده باشد.
اگر فقدان این آزادی را در یک اثر احساس کنیم،
به یقین می‌توان گفت که این اثر واقع‌گرایانه نیست.
در یک اثر هنری، چیزی جر خود اثر
نباید استنباط شود.
متاسفانه، در قرن بیستم، مفهومِ
کار هنری دگرگون شده و حالا
حضور خود را به شکلی متظاهرانه تحمیل می‌کند.
حضور مولف در اثر حضوری متظاهرانه است.
"استاکر" (1979)
می‌خواستم فیلم بعدی‌ام خشک‌تر و زاهدانه‌تر باشد.
بله، این واژه به بهترین شکل بیانگر آرمان‌های من است.
چراکه فکر می‌کنم متانت ملکوتی
یک هنرمند از اهمیت ویژه‌ای در
خلق یک اثر هنری برخوردار است.
هنرمند نباید جنجال‌آفرین باشد و نه در بیان خود دچار لکنت شود.
و نباید امیال خود را بیرونی کند.
چراکه انگیزه‌های یک هنرمند می‌بایستی
در کمترین حد ممکن بیرونی شود.
فکر می‌کنم که "استاکر"
موفق‌ترین اثر من است.
به طوری که مقصودی که داشتم
همبستگی مناسبی با نتیجه‌ی کار داشت.
و نه فقط به این خاطر، بلکه به دلیل
سادگی که در ساختار خود داشت.
ابزار کمی که در آن استفاده شده،
غالبا ابزارهای بیانی هستند.
این اثر برای من بسیار عزیز و مهم محسوب می‌شود.
و به وضوح "استاکر" نشانگر موقعیتی است که
به عنوان هنرمند در طول سالیان اخیر داشته‌ام.
برای من، این فیلم البته در مورد مردی‌ست که
عملا از شکست رنج می‌برد.
اما در مقام یک ایده‌آل‌گرا،
همچون یک سلحشور به پاسداری از ارزش‌های معنوی باقی می‌ماند.
بنابراین استاکر به عنوان شخصیت اصلی فیلم، در همان مقامی است که
دون کیشوت و شاهزاده میشکین قرار دارند.
شخصیت‌های ادبی که ما از آنها
به عنوان شخصیت‌های ایده‌آل یاد می‌کنیم.
و به همین دلیل که آنها شخصیت‌های ایده‌آلی هستند،
از شکست در زندگی واقعی رنج می‌برند.
پس برای من این اثری است که
نشانگر قدرت انسان ضعیف است.
باور بر وابستگی به روحی که
به آنها زندگی می‌بخشد.
مهم نیست که آنها بر اساس
احساسات درونی خود چه می‌کنند،
احساسی که به قدرتی والاتر مرتبط است.
من همواره مردد بودم،
که اعمال می‌توانند عبث، نامعقول و ساده‌لوحانه باشند...
و اکنون برای من روشن است که اعمال ساده‌لوحانه،
نشانی از یک روح متعالی‌ست.
نشانی از عدم خودخواهی.
چراکه ایده‌هایی وجود دارند مبنی براینکه ساختار جهان
به گونه‌ای‌ست که نمی‌تواند یک انسان معنوی را خلق کند.
اما آن نیروی برتر انسان را در مسیری ساده‌لوحانه
هدایت می‌کند.
بله... حق با شماست، من آدم پستی هستم.
من هیچ کار مهمی در این دنیا نکرده‌ام.
و نمی‌توانم کاری بکنم.
چیزی نمی‌توانم به همسرم پیشکش کنم.
دوستی ندارم، و برایم ممکن نیست تا دوستی بیابم.
اما چیزی که متعلق به من است را از من نگیرید.
آنها پیشاپیش در آنسوی سیم خاردار
همه چیزم را از من گرفتند.
هرآنچه که دارم اینجاست.
اینجا...
در منطقه...
شادی من... آزادی من...
شرافت من، همه چیز در اینجاست.
مردمی که با خود می‌آورم درست مثل خود من هستند.
بینوا، زمین خورده.
آنها هیچ ندارند... که به آن امیدوار باشند.
اما من می‌توانم به آنها کمک کنم.
هیچکس نمی‌تواند به آنها کمک کند
جز من –انسانی پست- من می‌توانم!
اما من به شادمانی اشک می‌ریزم چون می‌توانم به آنها کمک کنم.
همین و بس. دنبال چیز دیگری نیستم.
می‌خواهم به بازیگر آزادی مطلق دهم
اگر تبعیت کامل بر مفهوم را
برایم آشکار کند.
به طور خلاصه، برای یک کارگردان غیرقابل تحمل است که
بازیگر نگاه من بر مفهومی که
فیلم به دنبال دارد را به اشتراک نگذارد.
و من بازیگران را دوست دارم و به آنها آزادی کامل می‌دهم
اگر آن مفهوم را به اشتراک بگذارند.
این امر مهم‌ترین مسئله است...
یک، دو یا سه برداشت کاملا بی‌اهمیت است،
چیزی که برای من اهمیت دارد این است که هیچ تظاهری در کار نباشد،
برای من مهم است که همه چیز آنطور که باید پیش رود...
شما خود می‌دانید که چه موقع اختیارات را به هنرپیشه بدهید،
چه موقع به آن اضافه کنید و چه موقع از آن کسر کنید.
تنها شما می‌توانید آن را کنترل کنید...
اما بعد از آن، اجازه‌ی دخالت ندارید...
تو متوجه هستی، نه؟ -نه، نیستم.
همه چیز بر لبه‌ی پرتگاه است... بر لبه‌ی پرتگاه...
توجه! هرکس به جای خود!
سریع!
نمای 288، برداشت 1.
به سوی من آمد و به من گفت که همراهش بروم.
و من رفتم.
بعدها هیچگاه از این تصمیم پشیمان نشدم.
هیچگاه...
سوگ بسیاری وجود داشت...
ترسیده بودم و شرمسار.
اما هیچگاه پشیمان نبودم، و هیچگاه به شخصی حسادت نورزیدم.
این تصمیمی بود که من گرفتم.
این زندگی‌ست، این ما هستیم.
و اگر هیچ سوگی در زندگی ما نبود،
در این صورت ترجیح می‌دادم که اصلا زندگی نباشد.
همه چیز می‌توانست بدتر از این باشد.
چراکه در آن صورت...
هیچ شادی نیز وجود نداشت.
هیچ امیدی نبود.
پس...
فصل هفتم در خاستگاه‌های نوستالژیا
این هفته تنها در دو شب این رویا را نداشتم.
و این یکی خصوصا رویای شگفت‌انگیزی است.
حتی نمی‌توانم آن را به ثبت برسانم.
و نیازی به این کار نیست.
چراکه نمی‌توانم خود را از آن جدا کنم.
[...]
و رویاهای بسیاری هستند که می‌دانم
ارزش بسیاری دارند.
ارزش نه برای ما، بلکه برای کودکانمان.
برای دیگران.
در این رویاها، قدرت نزدیکی به پروردگار را درک می‌کنیم.
"نوستالژیا" (1983)
نوستالژیا احساسی همه‌گیر است.
انسانی که نوستالژیا را تجربه می‌کند، در ذات خود
در زادبودمش باقی می‌ماند، و از خانواده‌اش
جدا نمی‌شود.
در یک ماوای شاد، انسان نمی‌تواند نوستالژیا را تجربه کند.
چراکه احساس می‌کند که روحش نمی‌تواند به سمت و سویی که
ممکن است کشیده شود، گسترش یابد.
انسان به واسطه‌ی عشق شکل گرفته است.
عشق قابلیتی‌ست برای ایثار کردن،
قابلیتی‌ست که خویشتن را به دیگری پیشکش کنی.
اگر عشق به موانعی برخورد کند،
انسان گمراه می‌شود، شکنجه می‌شود.
و زمانی که عشق را احساس کنید،
و زمانی که محدودیت‌های وحشتناکی را ببینید
که آدمیزاد آفریده.
موانعی که برای یکدیگر قرار داده‌ایم.
آنگاه انسان به خاطر آنها رنج می‌برد.
این امر زمانی رخ می‌دهد که عاشق و معشوق از یکدیگر جدا شوند.
شخصیت اصلی فیلم رنج می‌برد چراکه
نمی‌تواند با کسی دوستی کند.
رنج می‌برد چراکه نمی‌تواند چندروزی بیشتر
در این مرز و بوم سپری کند.
دوستی را می‌یابد،
که او نیز رنج می‌برد.
این خصلت دلیلی است که وی را پیدا می‌کند.
می‌گوید که ما نیاز داریم تا مرزها را از میان ببریم.
تا همه بتوانند آزادانه زندگی کنند.
بی آنکه ناسازگاری میان سیستم‌های [...]
را تجربه کنند.
چراکه به هر صورت مشکلات بسیاری وجود خواهد داشت.
و این امر بقا را غیرممکن می‌سازد.
او از نابسامانی زندگی رنج می برد.
نابسامانی همه‌گیر زندگی.
نمی‌تواند خوشحال باشد چراکه شمار بسیاری از مردم
خوشحال نیستند.
مشکلش از جنس همدردی‌ست.
این کاملا یک ایده‌ی روسی‌ست.
ایده‌ای که از همدردی دارد را نمی‌تواند به عمل آورد.
BAGNO VIGNONI, TUSCANY, ITALY
اون از ایتالیا می‌نویسه؟
روی بیوگرافی یک موسیقیدان روسی کار می‌کنه.
زوئی!
چرا اینجا اومده؟
این موسیقیدان در کنسرواتوار بولونیا تحصیل می‌کرد.
و اوقاتش رو در تابستان‌ها و بهارهایی که هوا گرم بود، اینجا می‌گذروند.
کی؟
در اواخر قرن هجدهم.
کی بود؟ چایکوفسکی؟
نه، اسمش سوسنوفسکی بود.
صبر کن...
خودشه، کسی که با دختر محلی ازدواج کرد.
فکر نکنم، اون عاشق یک رعیت روسی بود.
این غیرمنتظره بود، و البته وحشتناک.
برای اولین بار متوجه شدم که
رهبران صنعت فیلمسازی شوروی
مرا کارگردان شوروی در نظر نمی‌گیرند.
چراکه نماینده‌ی خود را به کن فرستادند
که مامور شده بود به موفقیت من در فستیوال سال 1983،
لطمه بزند.
باندارچوک بود، سرگی باندارچوک،
کارگردان شوروی.
هنوز که هنوز است نمی‌دانم که چرا چنین دستوری داده شد.
من فیلمی درباره‌ی ناتوانی
مردی اهل شوروی، روسیه، عضوی از جامعه‌ی روشنفکر،
از زندگی در غرب، ساختم.
هرچیزی برایم قابل تصور بود،
یک عدم درک معمول و مرسوم
از گویش سینمایی من یا
یا جنبه‌های استتیک اثرم.
اما از پیشوایان خود،
رهبران و هموطنانم
انتظار چنین خیانتی نداشتم.
به ناگاه خود را
در آنجا به طور کامل نالازم دیدم.
و تصور کنید که پیشوایان حکومت شوروی
چه اقدامی در قبال بازگشت من به مسکو پس از
حضورم در جشنواره‌ی کن، ممکن بود داشته باشند.
من صرفا نمی‌توانستم طور دیگری عمل کنم.
نمی‌توانستم به شوروی بازگردم.
من و همسرم به وضوح مجبور بودیم در غرب زندگی کنیم.
با اینحال هیچ خیال باطلی درباره‌ی
زندگی در غرب نداشتم، علی‌رغم این حقیقت که
شماری از خانواده‌ام در مسکو باقی ماندند.
این امر، تصمیمی بسیار سخت...
و مشکل برای من و لاریسا بود.
در رابطه با کشورمان، من و لاریسا هنوز
تصمیم خود را نگرفته‌ایم.
چیزی که برایمان مهم است، همین تصمیمی‌ست که باید بگیریم.
بقیه‌ی چیزها کاملا بی‌معنی‌ست.
هرچند برای بیست سال این شانس را داشتم که در مسکو
پنج فیلم بسازم و با رهبری سینمایی خود،
روابطی کمابیش دیپلماتیک داشته باشم.
اما حالا، پس از رسوایی در کن،
برای من روشن شد که دیگر
شانس ساختن چیزی را ندارم.
SAN VITTORINO, LAZIO, ITALY
احساس بسیار بدی دارم چراکه
از مخاطبین، از دوستان،
و از زادبوم خود جدا شده‌ام.
و البته، بیش از هرچیز
افسرده و رنجورم
از اینکه غیر ممکن است برای کسانی که آنها را تا به امروز مخاطب خود
قلمداد می کردم، کار کنم.
این برای من، داستان بزرگی‌ست.
و البته رنج بسیاری خواهم کشید
بخاطر اینکه از شما دور هستم.
دور از آن اشخاصی که به آنها امیدوار بودم، آنهایی که فیلم‌هایم را دوست داشتند.
و برای کسانی که تا به امروز با آنها کار کردم،
و کار خواهم کرد.
هیچ راه فراری نداشتم، هیچ انتخابی.
اتفاقی که افتاد تنها قدم درست و منطقی بود.
پس از ستیزی که میان من و سردمداران سینمایی
در مسکو وجود داشت.
SAN GALGANO, TUSCANY, ITALY
شکار رو به پایان است.
من شکار شده‌ام
سگ تازی از لمبر من آویزان است
سر به پشت می‌تابم تا آنجا که شاخ‌هایم به میان دنده‌ها فرو می‌رود.
شیپورها به سکوت می‌روند و آنان زردپی‌های مرا از هم می‌گسلند
لوله‌ی تفنگ را به گوش من می‌فشارند
به سمتی می‌افتم، و شاخ‌هایم مبان بوته‌های خیس گره می‌خورند
چشمانی بی‌رمق می‌بینم که تیغه‌ی چمنی به آن چسبیده
مردمک سیاه، بی روح بی هیچ بازتابی
پاها به هم گره خورده و چوبکی که از میان آنها می‌گذرد
افتاده بر شانه‌هاشان...
فصل هشتم برآستانه‌ی آخرالزمان
TARKOVSKY'S PLACE OF PILGRIMAGE, SANTA MARIA, PORTONOVO, ITALY
آخرالزمان، مکاشفه‌ی یوحنا،
احتمالا بزرگترین اثر شعری‌ست که
تا حالا در جهان وجود داشته است.
گویی که از عالم بالا الهام گرفته شده باشد.
هر آن چیزی‌ست که تمامی قوانین اعطا شده به بشریت از عالم بالا را
پذیراست و در برمی‌گیرد.
روشن است که ما در فرایند تاریخی خود از نظر مادی
بیشتر به تکامل رسیده‌ایم تا از نظر معنوی.
و با کمال تاسف حالا بهایش را می‌پردازیم.
اگر انسانیت بمیرد، تنها به این دلیل خواهد بود که فرایندِ
پیشرفت انسان ناهمگون است
و به این خاطر است که انسان از نظر روحانی
پیشرفتی نداشته و تنها چیزی که او را هدایت می‌کرد، ترس او بوده.
انسان در مقابل جهان حالت دفاعی به خود می‌گیرد
به جای اینکه راهی برای یکی شدن با آن،
و ارتباط با این جهان، پیدا کند.
ارتباط انسانی تبدیل شد به نوعی
تحمیل رنجی بیمارگونه، غیر ضروری، و آزاردهنده
به دیگر انسان‌ها.
به جای آن که ارتباطی لذت‌بخش را دنبال کند.
ما به نزدیک‌ترین ملعبه‌ای که می‌شناسیم چنگ می‌اندازیم.
ما در ارتباطات خود به اعمال فشار باور داریم، به جای آن که
جادوی یک نگاه یا آرزوی پدرانه را که می‌تواند ما را
از ضربات مهلک خشونت در امان دارد، باور کنیم.
از منظر رستگاری، آخرین لحظات حیات ما بر زمین،
ما را به این ایده هدایت می‌کند که در رستگاری فردی
هدفی نهفته است.
و این امر فارغ از اتکای ما به زندگی و هنر است.
دیگر هیچ چشم‌اندازی نیست بدون این ایده که
در مقابل پلیدی‌های این جهان باید در کنار هم باشیم،
همانطور که در مورد انفجار اتمی تجربه کردیم.
شما خود شاهد خسارات ناشی از
انفجار در یک ایستگاه کوچک اتمی بودید.
فکر کنید که ده‌ها مورد مشابه محتمل است.
بسیار محتمل است که تقدیر ما
توسط جنگ رقم نخواهد خورد، بلکه در ویرانی تدریجیِ
گونه‌ی بشری ناشی از این انحراف عاطفی تعریف خواهد شد.
حتی بدون جنگ، در این تعارض خفه خواهیم شد.
به همین خاطر است که مسئله‌ی هنر و مسئله‌ی رستگاری
در دوران ما هرچه بیشتر به یکدیگر مرتبط‌اند.
مهم این است که هرچه زودتر متوجه این مسئله گردیم.
TARKOVSKY'S FIRST HOME IN ITALY, SAN GREGORIO DA SASSOLA, LAZIO
وقتی از معنویت سخن می‌گویم،
اول از هرچیز منظورم گرایشی انسانی‌ست که
که با مفهوم زندگی مرتبط است.
این امر حداقل اولین قدم است.
انسانی که از خود این سوال را می‌پرسد،
دیگر نمی‌تواند از این پایه نزول کند.
او تنها می‌تواند بیشتر و بیشتر به تکامل برسد.
اینکه از خود بپرسید که چرا زندگی می‌کنید،
و به کجا می‌روید،
مفهوم بودن بر این سیاره چیست
در خلال این
حضور هشتاد ساله‌ی ما
بر روی زمین.
به عبارتی دیگر، انسانی که از خود این سوال را
نپرسیده، یا تا حالا این کار را نکرده است،
پیکری بی‌روح است.
و هنر یا هنرمندی که درگیر با
چنین مسئله‌ای نیست، نه هنر است و نه هنرمند.
چراکه واقع‌گرا نیست.
چراکه از مهم‌ترین مسئله‌ی انسانی
که انسان را به چیزی که هست بدل می‌کند، اجتناب می‌کند.
و تنها زمانی که درگیرِ
این مسائل باشیم، فقط و فقط آن زمان است که
هنر واقعی تجلی می‌یابد.
فکر می‌کنم مفهوم زندگی در
بالا کشیدن مرتبه‌ی معنوی خود
در دورانی‌ست که در این دنیا هستیم.
حتی اگر بتوانیم ذره‌ای خود را
از آنچه که در بدو تولد بودیم، بالا بکشیم،
زندگی ما دیگر بی‌ثمر و پوچ نخواهد بود.
برای من، شیطان و شر
به معنی فقدان نیکی و فقدان خداست.
همچون رابطه‌ی سایه و نور.
"ایثار" (1986)
شر همانی‌ست که انسان در درون خود حمل می‌کند.
همانطور که نیکی را درون خود دارد.
و معنی هستی ما
غلبه بر شری‌ست که در درون ما نهفته است.
و از این منظر، ما موجوداتی مختاریم.
می‌توانیم بر شر غلبه کنیم.
یا اجازه دهیم تا شر بر ما پیروز شود.
و تمامی مسئولیت این امر بر دوش ماست، به تنهایی.
سختی کار در این که ما شروع به
مبارزه با شری می‌کنیم که در درون ما نیست،
اما در درون دیگری‌ست.
GOTLAND, SWEDEN
من این فیلم را در سوئد خواهم ساخت
و نام آن را "ایثار"
خواهم گذاشت.
ایده‌ی این فیلم ریشه در "نوستالژیا" دارد
و در مرکزیت خود تجسمی ایتالیایی از یک جادوگر،
در ظاهر یک معلم ریاضی روستایی‌ست.
اما در این مسیر به نشانه‌های تازه‌تر و
و کارآمد‌تری در مبارزه با شر، همانگونه که گفتم، دست می‌یابد.
روزی روزگاری
راهب‌ پیری بود
که در یک صومعه ارتدوکس روسی زندگی می‌کرد
که نامش پاموه بود.
یک روز اون درخت خشکی رو بر تپه‌ای سنگی می‌کاره.
درست مثل همینی که داریم می‌کاریم.
و به شاگردش، با نام یوهان کولوف،
دستور می‌ده،
که هر روز به این درخت آب بده، تا درخت دوباره زنده بشه.
این تصویری است از مسئولیت فردی مردی که
در مقابل شرایطی ناخواسته و اجتناب‌ناپذیر
قرار گرفته است.
کسی که خود را وقف مسئولیتی فردی می‌کند، با این امید که
در جریان این اتفاقات به نوعی اثرگذار باشد،
مسئولیتی که معمولا به عهده‌ی سیاستمداران است.
افرادی حرفه‌ای که آینده‌ی ما،
روابط بین‌المللی،
و دیگر روابط بین جوامع را رقم می‌زنند.
این کلیت داستان فیلم من است.
این داستان از نقش فردیت در
فرایندهای اجتماعی امروز می‌گوید.
و میل به بازگشت انسان به مبدا رخدادهاست.
این یک قصه است، داستانی با پندی اخلاقی،
که در فرمی شاعرانه داستان خانواده‌ای را می‌گوید
که در یک شرایط دراماتیک پیچیده قرار دارند.
همونطور که گفتم، ما خشکمون زده بود، و مسحور زیبایی روبرو بودیم،
ایستادیم و نگاه کردیم. و نتوانستیم خود را از آن جدا کنیم.
سکوت، آرامش...
و... کاملا مشخص بود که این خانه برای ما
ساخته شده بود.
کاشف به عمل اومد که برای فروش‌ـه. و این یک معجزه بود.
تو در اون خونه به دنیا اومدی.
دوسش داری؟
خونه رو دوست داری، پسرم؟
با چیره شدن هرچه بیشتر شر،
انگیزه‌ی بیشتری برای خلق هنر وجود دارد.
دلایل بیشتری برای آن.
هنر...
چطور بگویم...
تا زمانی که انسان زنده است، او ذاتا محکوم به
خلاقیت است.
و به این ترتیب، با خالق خود پیوند می‌خورد.
برای خلق کردن... و آنچه که باید خلق شود...
چرا هنر وجود دارد؟
چرا؟ خوب است یا بد؟
آیا رهگشاست؟ یا هنر تنها برای هنر است؟
بهرحال، یک چیز روشن است، که هنر نوعی نیایش است.
و این بیانگر همه چیز است.
با کمک هنر، انسان امیدهایش را بیان می‌کند.
بقیه‌ی چیزها کاملا بی‌معناست.
هر آن چیزی که بیانگر امید نباشد
و بر پایه‌ی ماهیتی معنوی استوار نباشد،
هیچ ارتباطی با هنر ندارد.
اگر از من بپرسند، که برای آینده امید را در کجا می‌بینید،
می‌گویم، تنها در روسیه.
علی‌رغم همه‌ی آن اتفاقات.
امید به آن معنا که...
پایان تمدن ممکن است پیش از
وقوع جنگ اتمی رخ دهد.
و آن زمانی رخ خواهد داد که آخرین انسانی که
به خالق خویش ایمان دارد، بمیرد.
تمدن بدون معنویت،
بدون باور به جاودانگی روح بشر،
زمانی که بشریت جلوه‌ای حیوانی به خود گیرد،
دیگر تمدنی باقی نمی‌ماند.
این پایان همه چیز است.
و از این جهت است که من روسیه را
بسیار مستعدتر در بازآفرینی معنوی می‌یابم،
در قیاس با غرب آزاد.
پایان‌سخن بازگشت ابدی
زمانی بود که می‌توانستم
کسانی را آموزگار خود در نظر بگیرم.
ROCCALBEGNA, ITALY اما حالا، در ذهنم
تنها کسانی مانده‌اند
که نباید آنها را "استاد" بنامم، بلکه شاید "ساده‌دلان قدسی" برازنده‌تر باشد.
کسانی که از این جهان نیستند.
آنان که مجنون‌اند...
و برای آنکه به آنان که هنوز زنده‌اند، توهینی نباشد،
از میان آنها برسون،
تولستوی، باخ و لئونادو را نام می‌برم.
همگی آنان البته که دیوانه بودند،
چراکه آنان هیچگاه
در پی آن چیزی که در ذهن داشتند، نبودند.
همگی آنان تسخیر شده بودند.
اینجور آدم‌ها مرا می‌ترسانند.
و به همان اندازه الهام‌بخش من هستند.
توضیح هنر آنان کاملا غیر ممکن است.
مقالات زیادی در رابطه با تولستوی نوشته شده،
همینطور درباره‌ی لئوناردو و باخ، اما هیچکس نتوانست
حق مطلب را در مورد آنان بیان کند.
و خدا را شکر که نتوانستند.
این بدان معناست که توضیح اساسا غیرممکن است.
معجزه است، و معجزه‌ها توضیح‌دادنی نیستند.
معجزه... همان خداست.
وقتی نوبت من برسد، از مرگ نمی‌هراسم.
مرا نمی‌ترساند.
آخرین خانه‌ی تارکوفسکی در فلورانس
تنها وحشت من از رنج فیزیکی‌ست.
مرگ.. برای انسانی که مفهومی از زندگی دارد،
هراس‌انگیز نیست.
از این بابت مطمئنم.
فکر فرارسیدن مرگ حالم را خراب نمی‌کند.
اصلا حالم را بد نمی‌کند، بلکه برعکس.
حتی بعضی وقت‌ها فکر می‌کنم که مرگ،
احساس ناامیدی، موهبتی‌ست که
که حس شگفت‌انگیز آزادی را به همراه دارد.
آزادی که هرگز در طول زندگی تجربه نکردیم.
اثر هنری زمانی یک شاهکار است که
گواهی باشد به روحی که از تو جدا می‌شود،
و به روشنی به پرواز درآید
به عالم بالا، به بهشت.
گویی که دیگر نباشد.
تنها وزشی ملایم می‌ماند از او،
وزشی که تنها تو حس می‌کنی.
برای درک نبوغ یک اثر، همین کافی‌ست.
در درون، باد ملایمی می‌وزد
و تو بی‌مهابا پر می‌کشی
عشق در باریکه‌ای از فیلم
و روح به آستین سخت چسبیده
لحظه‌ی بی‌خود شدن، به سان پرنده‌ای
که دانه برمی‌چیند – از برای چه؟
تا مبادا از دست برود
گرچه مرده‌ای، اما هنوز جانی هست
هرچند نه به تمامی، تنها ذره‌ای
بی‌صدا، غرق در رویا
گویی سرگردان در میانه‌ی دشت
در مسیر فراسو
درخشان، هویدا و دوست‌داشتنی، هرچه هست
پروازی که تکرار می‌شود
تنها اگر جادوی لنز
جهانت را تسخیر کند.
بلبل جان مرجع دانلود رايگان فيلم و سريال با زيرنويس چسبيده .:: www.bolboljan.net ::.