از زمانی که انسانهای جدید شروع به خروج از آفریقا کردند
بزرگترین کشمکشهای ما، در مقابل نیروهای طبیعی رخ داده
اما وقتی اولین تمدن ها برپا شد،ـ
فهمیدیم که با تهدید بزرگتری رو به رو هستیم
با «طبیعت انسان»ـ
سه هزار سال پیش
اندرو مـار
دنیا، در اولین عصر امپراطوری های بزرگ
تلوتلو خوران از هم می پاشید
دوران جنگ‌های وحشیانه بر ضد غیرنظامی ها در تمام جهان
از چین و هند گرفته تا مدیترانه.‌ـ
آدم فکر می کنه که این همه خشونت
داستان انسان ها رو به عقب هل خواهد داد
ولی حقیقت عجیب اینه که این خشونت وسیع، در واقع داستان انسان رو به جلو هل داد.ـ
این عصر، عصر ظهور تفکرات جدید خارق العاده ایه
در خصوص همه چیز. از دموکراسی گرفته تا خدا
تفکراتی از زبان برخی از بزرگترین نامهایی که تا کنون شنیده ایم
جنگ همیشه وحشتناکه
اما امروز یه جورایی، موضوع بحث ما، پرونده جنگه
..:: ارائه شده توسط وب سايت بلبل جان ::.. ‏.:: www.bolboljan.net ::.
«تــاریخ جهـــان»
این قسمت: عصر امپراطوری
نخستین امپراطوری ها
ابری از دود و بوی تعفن مرگ به راه انداختن
پادشاهان و امپراطورها، از بزرگی کاخهاشون نتیجه گرفتن
که برای بزرگ بودن باید اشغال کرد، آتش زد، و برده گرفت
اما از این خاک پر از خون
ایده های جدیدی پرورش پیدا کردند. در مورد این که چطور باید فرمان راند و چطور باید زندگی کرد
قصر «نینوآ» در سرزمین امروز عراق (شهر موصل)
این قصر اونقدر بزرگ بود که به «قصر بی رقیب» مشهور شده بود
یادمانی سنگی برای قدرت و اراده یکی از بزرگترین امپراطورهای نخستین؛ یعنی
سناخِریب، پادشاه آشور
پادشاهی با خط چشم، ببری انسان نما
سناخریب اولین نمونه
از شوق ساختن امپراطوری بود
او با داشتن ارتشی که از تمام ارتش ها بهتر بود،ـ
او 200 هزار نفر نیروی نبردآزموده قاعده‌مند داشت
و بلد بود چطور ازشون استفاده کنه
در 701 قبل از میلاد، آشوری ها قوی ترین امپراطوری جهان رو داشتند
بعد به طور مسخره ای، پادشاه یهودا جرات کرد علیه اونها شورش کنه...ـ
مجازات آشوری ها مثل صاعقه بر یهودا نازل شد
شهر «لیکیش» (در قلب سرزمین اسرائیل) خود رو
در جناحِ مقابلِ وحشتناک ترین ماشین جنگی اون زمان می دید
اولین چیزی که سناخریب انجام داد این بود که
لشکرش رو وا داشت تا یه تل بزرگ
برای رد شدن از دیوارهای شهر بسازن
ـ25 هزار تن خاک و سنگ
یک تل بزرگ؛ که هنوز هم وجود داره
ولی شهر «لیکیش»،ـ
دیگه وجود نداره.ـ
امروز ما گاهی از «جنگ همه‌گیر» و «حیرت‌زدگی» و «وحشت» حرف می زنیم
مخترع اینها، آشوری ها بودند
انجیل اونها رو این طور توصیف می کنه:ـ ـ«قومی با صورتهای عبوس، چون کرکسانِ در پرواز»ـ
«گستاخ بر سالخوردگان»
« و بی رحم بر جوانان»
و اگه باهاشون می جنگیدید چی می شد؟
واقعیتش... اسیرها رو زنده زنده پوست می کندن
سر رهبران شورشی ها رو بر نیزه می کردن
و هر کس که باقی مونده بود هم تبعید می شد یا به بردگی گرفته می شد
بقیه چیزها رو هم به آتیش می کشیدند
در نبرد لیکیش 1500 مرد، زن و بچه کشته شدند
باستان شناسان بقایای اجساد اونها رو در یک گور دسته جمعی پیدا کردند
تخمین زده میشه که آشوری ها در طول سه قرن تسلط
بیش از چهار میلیون نفر رو از لیکیش تبعید کردند
و بردگانی گرفتند تا برای یادگار شکوه اربابانشون، بنا بسازند
ممکنه بپرسید این همه اطلاعات رو از کجا می دونیم
واقعیت اینه که رهبران آشوری در این باره، بر روی الواح گلی و سنگ نوشته های بزرگی
برای دیگران رجزخونی کردن.ـ
اونها این تصاویر رو برای پیروزی‌هاشون درست کردن
تا نمادی برای اونها باشه،ـ
دیوارهای قصر نینوا
این نمایش خوفناک وحشی‌گری رو به تصویر کشیده اند:ـ
کندن پوست،ـ
میخ کردن به چوب،ـ
و تبعید.ـ
چه جور تمدنی این چیزها رو نماد خودش قرار می ده؟
اما در تاریخ، جنگ‌طلب‌ها کمتر به یاد ما موندن
و به همین ترتیب بزرگترین میراث این روزگار هم
چیزی بود که آشوری ها زیاد از ش سر در نمی‌آوردن
سناخریب بخش اعظم جهانی که ازش خبر داشت رو به تسخیر خودش در آورده بود
اما هرگز به خواب هم نمی دید
که هدیه بزرگ عصر آشوری ها به بشریت،ـ
هیچ ربطی به روش های کشتار، و کاخهای پر زرق و برق او نخواهد داشت.ـ
بلکه این هدیه، خط خطی های عده ای از بازرگانان و ملوانانی بود
که سناخریب اونها رو ترسونده بود. و از طریق دریا از سرزمینهای خودشون رانده بود
این مردم، دریانوردانی بودند
که یونانی ها اونها رو «فنیقی‌ها» می نامیدند
فنیقی ها در سواحل امروز سوریه و لبنان زندگی می کردند
این مردم بازرگان سعی کردن با پرداخت پول به آشوری ها، از خطر اونها در امان بمونند
طول دریای مدیترانه رو با کشتی طی می کردند
تا نقره و هدایای دیگری مبادله کنند و به عنوان خراج به آشوری ها بدهند
این دریانوردان در جریان سفرهای دریایی خود
چیز قابل توجهی با خود داشتند
میراث بزرگ فنیقی ها
که امروز دور و بر ما هم دیده میشه،ـ
الفبا بود
پیش از اون، نوشتن به طور معمول عبارت بود از
تصاویر ساده شده کوچکی از اشیا
مثلا تصویر یک ماهی.ـ
اما این تصویر ماهی به شما نمی گه چطور بگید: «ماهی»ـ
کار فنیقی ها این بود
اونها برای هر صدا نماد کوچکی بنیان گذاشتند
که وقتی صداها رو کنار هم می زاریم،ـ
می تونید صداها رو دوباره تداعی کنید و کلمات رو ادا کنید
این یک ابداع فوق العاده مفید و انقلابی بود
بخشی از الفبای فنیقی ها این جوری بود:ـ
الف
بث
گیمل
دالث
یواش یواش حروفشون برامون آشناتر میشن. نه؟
تصور کنین این ابداع برای مردمان تاجر چقدر مفید خواهد بود
مردمانی که از ساخلی به ساحل دیگر در مدیترانه رفت و آمد داشتن
و با مردمی از زبانهای مختلف معامله می کردن
و باید از این معاملات صورت برداری می کردن.ـ
فنیقی ها دریافتند که الفبا ابزار بسیار مفیدیه
و به همین ترتیب، پس از اون بسیاری دیگر از ما انسانها هم به همین نتیجه رسیدیم.ـ
لذا الفبا به سرعت در جهان منتشر شد.ـ
یونانی ها الفبا رو با حروف مصوت اتخاذ کردند
و بعدها رومی ها- این زبان مقدمه ای برای شکل گیری زبان لاتین شد
عبرانی ها هم یک نسخه از الفبا رو برای نوشتن کتاب مقدس به کار بردند
در واقع تصور موجود بر اینه که
تمام الفباهای امروزِ غرب، از سرزمین فنیقی ها نشات گرفته
دیگر فرهنگ ها کاخ و اهرام به جا گذاشتند
اما فنیقی ها یادگار بسیار تاثیرگذارتری داشتند
در طول 100 سال وحشیگری سناخریب در سرزمین یهودا
آشوری ها تحلیل رفتند
این امر راه رو برای امپراطوری بعدی باز کرد:ـ
امپراطوری پارس ها
و معروفترین فرمانروای اونها هم مثل قبلی ها آدم خجالتی ای نبود:ـ
«منم کوروش، شاه کبیر، شاه مقتدر»
«شاه جهان»
«شاه چار گوشه زمین»
این چیزها رو پیش از او هم در تاریخ جهان شنیده بودیم
و باز هم بارها خواهیم شنید
اما چیزی که کوروش کبیر رو متفاوت می کنه و احتمالا به همین خاطر «کبیر» می شه
اینه که او بر خلاف تمام پادشاهان قبلی،ـ
صدای مردمان تحت فرمانش رو گوش می کرد
و در مقابل تاثیرپذیریهای دینی و فرهنگی، انسانِ بازی بود
حالا، اگه فکر می کنید کوروش یک لیبرال باستانی بوده، اشتباه می کنید
چون قبل از گوش دادن به حرف مردم، کوروش هم همون کارهای مشهور رو می کرد
اشغال و کشتار.ـ
در سال 547 پیش از میلاد، کوروش کبیر توجه خودش رو
به یکی از ثروتمندترین پادشاهی های دنیا معطوف کرد
این خرابه ها بازمانده های «ساردیس» هستن
پایتخت «لیدی»، سرزمین امروز ترکیه
پارس ها داشتند بر علیه یک رقیب دردسرساز ضد حمله می کردند،ـ
اما دنبال پول هم بودند.ـ
چون لیدیایی ها مردمان ثروتمندی بودند
بنابراین مهاجمان وقتی به دروازه ها رسیدند،ـ
دقیقا می دونستن دنبال کی بگردند:ـ
ـ«کروسوس»، پادشاه «لیدی»ـ
ـ«کروسوس» احتمالا در اون زمان ثروتمندترین مرد جهان بوده،
اما در این شرایط، که با پسرش قایم شده بود،ـ
ثروت زیادش، زندگی‌شو به خطر انداخته بود
اون ثروت عظیم از اینجا میومد
اینجا به نظر شبیه یک جای مهم در تاریخ اقتصاد جهان نیس
اما در واقع هست!ـ
اینجا بستر رودخانه‌ی «پاکتولوس» ـه. که در زمانهای باستانی
جریانی بسیار غنی از رسوبات طلا و نقره داشته
و لیدی ها یاد گرفته بودن این طلا و نقره رو تسویه کنند
و به سکه های مطمئن و باارزش بدل کنند
این سکه ها در تمام بخشهای این منطقه از آسیا در گردش بود
در تپه های اون بالا طلا بوده و به همین خاطره که حتی امروز هم
وقتی می خایم بگیم کسی خیلی پولداره
می گیم: «طرف در حد کروسوس پول داره»ـ
بر روی سکه های طلای «کروسوس» نمادهایی از قدرت ضرب می شد
یعنی شیر و گاو
خب، تمدنهای دیگه هم واحد پولی ذاشتند
مثلا، برنز، نقره یا انواع نادری از صدف ها
اما کاری که لیدیایی ها برای اولین بار کردن،ـ
ساخت سکه های طلا با وزن و خلوص قابل اتکا بود
حتی امروز هم وقتی مردم نسبت به بانک ها و دولتها
نگرانی دارند،ـ
به سراغ طلا می روند
خب؛ شروعش اینجا بود
سرنوشت شاه کروسوس حالا در دستان رهبر پارس ها بود.ـ
کوروش
درس تاریخی
اگر یک پادشاه ایرانی شما رو دعوت کرد به کباب،ـ
احتمالا عاقلانه تر اینه که قبول نکنید
Solon! Solon!
ـ«کروسوس» از آپولو خواست نجاتش بده
آآآ .... آپــــولون
و آپولون بارانی فروفرستاد که شعله ها خاموش بشن.ـ
شاید این طور بود، شایدم این جوری نبود
در واقع برخی از آنچه رو که امروز در مورد کوروش و کروسوس می دونیم، فقط فکر می کنیم می دونیم
از روی نوشته‌های مورخ بزرگ یونانی، «هرودوت»ـ
مشکل اینجاست که «هرودوت» زیاد شاهد قابل اعتمادی نیست
جدای از این که به هرودت می گن «پدر تاریخ»،ـ
بهش «پدر دروغ» هم می گن
او حتما ضعف ژورنالیستی معروف رو داشته
و می خواسته داستان های خوبی به جا بزاره
بر اساس نوشته های «هرودوت»،ـ
شاه پارس از اسیر خودش پرسید چرا با او می جنگیده
کروسوس هم طبق معمول گناه رو گردن خدایان انداخت
کوروش گفت: «همم، مشاوره بد بهت دادن»ـ
کروسوس گفت:ـ
ـ«در زمان صلح، پسرها پدرانشون رو به خاک می سپرن،ـ
اما در زمان جنگ، پدران پسرهاشون رو دفن می کنند»ـ
کوروش فکر کرد که «همم، نکته خوبی بود. بد نگفتی»ـ
و بندهای کروسوس رو باز کرد
و اون رو مشاور خودش کرد
اما کوروش فقط نصایح و شعارهای هوشمندانه از کروسوس نمی گرفت،ـ
پارس ها ابداع بزرگ لیدیایی ها رو هم مصادره کردند
پول قابل اطمینان و موثر
در این دوران، به واسطه امپراطوری پارس ها،ـ
سکه در نواحی وسیعی منتشر شد
به این ترتیب، واحد پولی با جنگ گسترش پیدا کرد
کوروش که با طلای کروسوس ثروتمند شده بود،ـ
به لشکرکشی در خاورمیانه ادامه داد
و هشت سال بعد شهر بزرگ بابل رو تسخیر کرد
در بابل، عبرانی های اورشلیم طرد شده و به بردگی گرفته شده بودند
کتاب مقدس در این باره می گه: «[آنها] بر آبهای بابل، می گریستند»ـ
کوروش اونها رو آزاد کرد و به سرزمینشون فرستاد
کوروش حتی مخارج بازسازی معبد اونها در اورشلیم رو هم تامین کرد
دیوار ندبه بخشی از اون معبده
که هنوز هم مقدس ترین مکان یهودیان باقی مونده.ـ
پادشاه پارسی با این رواداری دینی
تنها غیرکلیمی-مسیحی در تاریخ شد
که مفتخر به دریافت لقب «مسیح» شده
کوروش مانند آشوری ها و همه فرمانروایان بزرگ دیگر پیش از خود
برای رسیدن به قدرت، به یورش و کشتار پرداخته بود.ـ
این دوره از تاریخ نمایش طولانی ای از سلاخی و به آتش کشیدن بود
اما از این دوره تاریخ، الفبا، نخستین واحد پولی استاندارد
و تولد نخستین دین بزرگ دنیا به یادگار باقی موند
با آزادی و برگشت یهودی ها به اورشلیم، دین یهود به واقع توسعه پیدا کرد
و یک ایده بزرگ، اونها رو
از بقیه گروههای دینی آن زمان جدا کرد:ـ
یهودیان فقط به یک خدا باور داشتند
کشف یا ابداع بزرگ یهودی ها، «توحید» بود
آنها یگانه پرست بودند
در جهانی که میلیونها میلیون مسیحی و مسلمان زندگی می کنند
این حرف ممکنه بدیهی به نظر بیاد
اما در جهان باستان، واقعا حرف عجیبی بود
در اون زمان به هر جای دنیا که نگاه می کردید،ـ
تعداد زیادی خدا می دیدین
خدای کوهها، خدای رودخانه‌ها، خدایان پدر
خدایان مادر، فرزندخدایان
پس چی شد که یهودیها
به چنین ایده بنیادین و متفاوتی رسیدند؟ـ
در تاریخ پیش از یهودیان هم، ادیان و آیین های یک خدایی وجود داشته
اما قضایای طرد یهودیان، داستان اونها رو تبدیل به داستان خیلی قوی تری می کنه
یک بخش از این موضوع هم به این برمی گرده که یهودیها تونستند کل داستانشون رو
به وسیله یکی از اون الفبای اعجاب انگیز، انعطاف پذیر و نوظهور بنویسند
در کتاب [مقدس] «ایزیا»، خدا این طور می گه:ـ
«خدایی جز من نیست...»
«خدایی پیش از من نبود، و پس از من نیز نخواهد بود»
فقط یک خدا
عبرانی ها هیچ وقت این رو انقدر قرا و واضح نگفته بودند
ـ«توحید» یکی از قوی ترین ایده ها در طول تاریخ جهانه
و بدون جنگ و تبعید، شاید هیچ وقت به حقیقت نمی پیوست
در هند، اوضاع مشابهی از جنگ و آشوب وجود داشت
این اوضاع مردم رو به این سمت برد که بپرسند:ـ
معنی زندگی چیه
جواب این سئوال در اینجا ختم شد به
ظهور آیینی برای شفقت، تحمل، و دوری از خشونت
در قرن پنجم قبل از میلاد
هندوستان دورانی سرشار از تحولات اجتماعی رو پشت سر می گذاشت
فناوری جدید اون روز آهن بود که شخم زدن زمین رو بسیار اثربخش تر از قبل کرده بود
کشاورزی داشت رونق می گرفت
جنگلهای باستانی داشت از هم دریده می شد
و شهرهای کوچیک و حتی بزرگ در حال شکل گیری بود
و همه جا جنگهای کوچک وحشیانه ای برپا بود.ـ
بنابراین چندان تعجب برانگیز نیست که در زمان همچین لرزه های اجتماعی ای
مردم از خودشون بپرسند: یعنی همه زندگی همینه؟
مردم منتظر ایده های جدید هستن
زندگی در هند بر اساس نظام طبقاتی منفصل (کستی) شکل گرفته بود
سلسله مراتبی ثابت از طبقات مختلف.ـ
در بالاترین سطح، فرمانروایان حضور داشتند. مثل «سیدارثا گوآتاما»ـ
خانواده این شخص، قبیله ای ثروتمند از قبائل کوهپایه های هیمالیا بودند.ـ
او در اون زمان زندگی بسیار راحتی داشت
و از رنج و پریشانی بیرون بی خبر بود.ـ
همسری داشت که دوستش داشت، پسری که تازه به دنیا اومده بود
یک مرد دیگه تو زندگیش چی می خواست؟
در اواخر دهه سوم زندگی، «سیدارثا» داشت به ناامیدی می رسید
حالش از زندگی راحتش به هم می خورد
بر این اساس که حتی ثروت زیادش
نمی تونست جلوی زجرکشیدن، پیر شدن و مریض شدنش رو بگیره.ـ
و این طور که شد که شروع کرد به پرسیدن سوالهای بنیادین
زندگی برای چیه؟ هدفش چیه؟
بعد از تحمل اندوه بسیار، «سیدارثا» خانواده و زندگی ممتازش رو
ترک کرد
و به دنبال یافتن سوالاتی رفت که او رو رها نمی کردند.ـ
در خیابانهای اطراف، با فقر، درد
و بیماری چشم تو چشم شد
او شش سال در جنگل های شمال هندوستان دوره می گشت
اون دوران، دوران پیامبران دوره گرد بود
و «سیدارثا» در جریان سفرهاش به افراد مقدسی برخورد
اما اونها پاسخ سئوالاتی که او دنبالش می گشت رو نداشتند
او دست به روزه گرفتنهای کشنده ای هم زد
اما اونها هم فایده ای نداشتند
در آخر، او به این نتیجه رسید که برای رسیدن به دانایی،ـ
شفقت و بصیرت،ـ
باید در خصوص معنی زندگی به تفکر بنشینه
یک روز به یک درخت «بودی» رسید
(یه جور درخت تنومنده)
و همونجا نشست
و با خودش عهد کرد که کم و بیش در همون محل ساکن بمونه
تا این که اندیشه و تمرکزش
او رو به یافتن راز بزرگی که دنبالش بود برسونه
آرام آرام، «سیدارثا» قادر شد از حواس پرتی های دنیا رو کنار بزاره
ساعت به ساعت
روز به روز
ذهنش روشن تر می شد
در آخر، او به یک حالت آرامش درونی درخشان دست یافت
آزادی معنوی ...ـ
روشنی...ـ
داستانهای قدیمی می گن «سیدهارثا» 49 روز و 49 شب
زیر درخت «بودی» نشست
درست همینجا
گفته می شه این درخت
قلمه ای از قلمه همون درخت اصلیه
یعنی یه جورایی نوه همون درخت «سیدارثا» است
خود سیدارثا هم «بودا» نام گرفت
یعنی «بیدار شده»ـ
در کنار درختی که «سیدارثا» به تفکر نشست، معبدی ساخته شد
زوار از تمام دنیا به اینجا میان؛ به «بود گایا»ـ
این نزدیکترین بخش بوداییسم به چیزی شبیه به یک اورشلیم، روم یا مکه س
اما ساکت، کوچک و تا حدود زیادی بَدَوی ـه
بودا بقیه عمرش را به سفر و تعلیم مردم گذراند
ممکن است بپرسید «چطورمی توانیم
ـ«در مورد زندگی و سخنان کسی که سالیان سال قبل از آن که در هند کتابی وجود داشته باشد زندگی می کرده، چیزی بدانیم؟»ـ
خب؛ داستانها و سخن های جمعی
که طی اونها، همه یک چیز یکسان رو لغت به لغت به ذهن می سپردند،ـ
تا حدودی از مخدوش شدن و فراموشی داستانهای تاریخی جلوگیری می کنه
تاریخ شفاهی همچین قدرتی داره
بودا یکی از نخستین و بزرگترین
متفکران بنیادگرا در تاریخ بوده
در دوره ای سرشار از تغییرات اجتماعی و جنگ داخلی
بودا گفت «به درون بپردازید»ـ
در شرایطی که تمام آنچه که ما بهش می گیم تاریخ،ـ
در خصوص فناوری و خشونته که با سرعت در یک جهت به پیش می روند،ـ
بودا می گه: «نه نه نه، باید در جهت خلاف این قدم بردارید.»ـ
و روشنگری مورد نظر او
نه سلسله مراتبی داشت، نه خشونتی
و همه رو می پذیرفت: از شاه گرفته تا گدا
پاسخ بودا به جهان بی عدالت و دردناک،ـ
در مقایسه با پاسخهای سایر آیینها،ـ
پاسخی به شدت غیر سیاسی بود
اما تقریبا در همون زمانها، در گوشه ای از اروپا
در جواب به همون سوال، سیاست نقش مرکزی پیدا کرد
وقتی ملت دیگری از خودشون پرسیدند: «ما باید چگونه در کنار هم زندگی کنیم؟»ـ
در یونان، یکی از نخستین تجارب در تمدن غرب
در حال آغاز بود
رهبر این حرکت، یک پادشاه یا یک پیامبر نبود،ـ
بلکه شهروندان عادیِ دولتِ‌شهریِ «آتن» بودند
شهروندانی که به اندازه کافی حاکم مستبد زمانشون رو تحمل کرده بودند
لذا، یک کار فوق العاده و جدید انجام دادند:ـ
شاه رو انداختن بیرون
اولین انقلاب دموکراتیک جهان اینجا اتفاق افتاد
در «آکروپولیس» در آتن
مردم اینجا در این منطقه جمع شدند و گفتند تا شاه تبعید نشه، اینجا رو ترک نمی کنند
پس از این که شاه رفت، اصلاحات گسترده ای انجام شد
تمام شهروندان مرد از آزادی بیان کامل در ملا عام برخوردار شدند
و می تونستند تقریبا در هر موردی رای داشته باشند
هر چقدر هم که فقیر یا ثروتمند بودید،ـ
رای شما به یک اندازه ارزش داشت
یونانی ها [برای توصیف این شیوه] دو کلمه داشتند:ـ
"demos" یعنی مردم و یعنی قدرت یا حکومت "kratos"
Demos kratos
حکومت مردم
«دموکراسی»
کنار آکروپولیس، «پینکس» قرار داره، ـ
همون مکانی که دموکراسی تازه متولد شده به اجرا گذاشته شد
هر کسی که علاقمند به سیاست باشه،ـ
اینجا رو مکان مقدسی می دونه. چون اینجا همون جاییه که
شش هزار شهروند آتن می آمدند
و به مباحثات و مناظرات گوش می دادند و بعد رای خودشون رو اعلام می کردند
در این زمین بایر، گیاهی رویید
که همه دموکراسی های دنیا، قلمه ای از همون گیاه هستند
بلبل جان ‏.:: www.bolboljan.net ::.
اما همچنان باید به خاطر داشته باشیم که
نسخه دموکراسی یونانی با نسخه دموکراسی ما یکی نبود
دموکراسی اونها زنها را نادیده می گرفت
و برده ها رو همچنین،ـ
چرا که آتن، یک جامعه برده دار بود
تخمین زده میشه که به ازای هر آتنی آزاد، حداقل دو برده وجود داشتند که
خاک مزارع رو شخم می زدن،ـ
سنگ می بریدند، نظافت می کردند، و همه کارها بر دوش اونها بود
تا مردان آتنی آزاد اینجا بنشینند و گوش بدهند و انتخاب کنند
اما ظرف 20 سال، تجربه نوپای دموکراسی،ـ
به کشمکشی کُشنده برخورد
با همون دوستان قدیمی مون: پارس ها
پارس ها بزرگترین امپراطوری جهان رو داشتند
و تصمیم به تسخیر آتن گرفته بودند
لذا یک نیروی تهاجمی عظیم برای این امر گسیل کردند
در نزدیکی آتن، دو لشکر شاخ به شاخ شدند
در ساحلی به نام «ماراتن»ـ
ـ490 سال پیش از میلاد، نبرد «ماراتون»ـ
مهم ترین نبرد در تاریخ جهان باستان.ـ
در یک سو، لشکری آزاد و شبه نظامی
که برای حقوق آزادی عقیده و بیان می جنگیدند
و در سوی دیگر، لشگر یک حاکم خودکامه
نتیجه نبرد «ماراتن»،ـ
نه تنها سرنوشت این بخش از جهان،ـ
بلکه در وجوه زیادی، طرز تفکر امروز ما رو هم تعیین می کرد
تا آن زمان هیچ لشکر یونانی موفق به شکست یک لشکر پارسی در نبرد در میدانِ باز نشده بود
حتی نام «پارس ها»، وحشت به دل یونانی ها می انداخت
وقتی یونانی ها در صحنه محل نبرد با پارس ها روبه‌رو شدند،ـ
فهمیدند که تعداد پارس ها هم خیلی بیشتر از اونهاس. حداقل دو به یک
فرمانده پارس ها متقاعد شده بود که
یونانی ها در برخورد با لشگر عظیم پارس ها
پاسخ واضح مسئله رو برخواهند گزید و «تسلیم» خواهند شد
لشگر یونانی ها، لشگری حرفه ای نبود
بلکه متشکل از صنعتگران و کشاورزان و تجار
و نویسندگان بود که از هم محافظت می کردند
در یکی از صفوف این ارتش شبه نظامی،ـ
نمایشنامه نویسی به نام «آشیلوس» حضور داشت
و در کنار او، برادرش «کینگریوس».ـ
فرمانده یونانی ها «میلتیادس»، یک استراتژی متهورانه در سر داشت
او به نیروهاش دستور داد که نقشه ای تقریبا مسخره اجرا کنند
در مقابل لشگر یونانی ها،ـ
پارس ها با تحیر نظاره گر بودن
یونانی ها دقیقا داشتند همون کاری رو می کردن که هیچ با عقل جور در نمی آمد:ـ
اونا حمله کردن
لشکر پارس ها که کاملا برتر بود
حتما تاکتیک یونانی ها رو یک خودکشی می دید
اما در دل این دیوانگی، یک روش وجود داشت
خب، آتنی ها حتما تعدادشون خیلی کمتر بود
اما «میلیتادس» یک نقشه فریبنده داشت
او به عمد صف اول لشکر یونانی ها رو از افراد ضعیف تر چیده بود
پارس ها به گمان این که کار خیلی راحتی در پیش خواهند داشت به صف اول زدند
حالا «میلتادیس» دستور حمله از جناحین رو صادر کرد
او به بالهای لشکر دستور داد تا مثل گاز انبر عمل کنند
و دشمن پارسی رو قیچی کنند
و آروم آروم اونها رو فشار بدهند تا بمیرند
اون روز در ماراتن
شش هزار سرباز پارسی قتل عام شدند
اما در مقابل فقط 200 آتنی کشته شدند
که برادر «آشیلوس» هم در بین کشته شدگان بود
همه یونانی هایی که در نبرد «ماراتون» کشته شدند،ـ
به عنوان قهرمان در خاطر یونانی ها موندن
در تاریخ یونان باستان، اجساد این سربازان
تنها اجسادی است که به شهر برگردونده نشدند
اونها در همان محلی که مردند، یعنی در آوردگاه ماراتن
به خاک سپرده شدند
و حالا بعد از 2500 سال،ـ
اونا هنوز اینجان
در زیر یک تل ساده و فروافتاده خاک پوشیده از چمن
می تونید بنایی رو تصور کنید که از این بنا، به بناهای پرشکوه حاکمان مستبد، بی شباهت تر باشه؟
اما برگردیم به همون روز خارق العاده، خطر اصلا تمام نشده بود
پارس های باقیمانده به کشتی هاشون برگشتند
و از راه دریا به سمت آتن راه افتادند
حالا یونانی های خسته باید برمی گشتند
تا از شهرشون دفاع کنند، قبل از این که پارس ها به اونجا برسن
بُدو رو ی بیست و شش مایلی قهرمانانه لشکر یونان
برای بازگشت و دفاع از شهرشون
امروز در بازی های المپیک گرامی داشته میشه.ـ
سخت ترین آزمون شجاعت و استقامت:ـ
«دوی ماراتن»
سربازان یونانی دقیقا به موقع به شهر رسیدند
و ناوگان پارسی دور زد و به خونه برگشت
سرباز جوان یونان، «آشیلوس»،ـ
تبدیل به یکی از نمایشنامه نویسان بزرگ تاریخ شد
بنای «پارثنون»، بنای محدبی که یکی از دستاوردهای معماری یونان محسوب میشه،ـ
پیشکشی قابل توجه برای قدردانی از پیروزی آتنی‌ها در برابر پارس‌ها ست
اگر پارس ها در نبرد ماراتون پیروز می شدند
امروز دنیای ما دنیای متفاوتی بود
اون وقت فرهنگ یونانی ها فقط یک پانویس در کتاب های تاریخ بود
و هر چقدر هم ما به دموکراسی می رسیدیم
باز هم مطمئنا اسمش رو «دموکراسی» نمی گذاشتیم
اما اون پیروزی به آتنی ها
بالاترین حد از
اعتماد به نفس و درخشندگی فرهنگی رو داد
بله، این قصه، قصه یک جنگه
اما روزی، روزگاری طلایی ای بود
که اینجا اتفاق افتاد
در شرایطی که یونانی ها مشغول توسعه دادن ایده دموکراسی بودند
در شرق جهان، مجموعه ارزشهای کاملا متفاوتی در حال شکل گیری بود
این تفکر جدید هم در روزگار پریشانی و آشوب متولد شد
ـ500 سال پیش از میلاد، بیشتر سرزمینهایی که امروز اونها رو به نام «چین» می شناسیم،ـ
تحت غلبه سلسله «ژو» بود:ـ
سلسله ای از حکام که چند صد سال فرمانروایی کرده بودند.ـ
اما حالا، کشور در خطر چند پاره شدن و تبدیل به چند ایالت رقیب قرار داشت
خطر جنگ، خبر غالب اون دوران بود
در این سالهای لرزش و دلواپسی، مردی برخاست که دیدگاهی واضح
برای رسیدن به یک جهان امن‌تر، مهربان‌تر و منظم تر داشت
مردی که یک کارمند بود،ـ
یک مامور اداری، که به بالا راه پیدا کرده بود.ـ
مشهوره که غذاهای خودش رو دوست داشت
و از این که می تونست در نوشیدن قناعت کنه به خودش می بالید.ـ
چینی ها اون رو به نام «کونگ فو-تزو» می شناسند
ما بهش میگیم «کنفسیوس».ـ
ـ«کنفسیوس» در دادگاه «لو» در شرق چین کار می کرد
او یکی از پیروان مکتبی بود که آرزوی یک جامعه خوب،ـ
و ثبات در رسوم گذشته رو داشتند.ـ
او شاهد این امر بود که استانداردهای انضباطی، رفتاری و احترام از مسیر خودشون خارج می شدن
ـ«بدون حس احترام،ـ
چه تفاوتی میان انسان و جانوران هست؟»ـ
کنفسیوس فکر می کرد که بهترین راه برای بازسازی یک جامعه خوب،ـ
اون بود که مردم رو به اجرای درست مناسک تشویق کنیم
خب؛ اجرای درست مناسک یعنی اجرای درست مراسمهای عزاداری، قدردانی و دعا،ـ
اجرای درست جشنها و سالگردها،ـ
حتی راه درست غذاخوردن و لباس پوشیدن.ـ
این موضوع، موضوع ساده ای نیس.ـ
در جامعه سنتی چین
یک فرد متشخص باید حدود سه هزار قاعده مختلف رو آموزش می دید
با این حال، کنفسیوس معتقد بود که این یک جنگ مقدس اخلاقی بود و ضرورت داشت
کنفسیوس کارزاری از اصلاحات رو آغاز کرد
تا استانداردهای دادگاه رو بهبود بده و به موفقیتهایی هم دست یافت
اما بعد از اون، کنفسیوس از طرف استاد خودش دچار چالشهایی شد
استاد با دیدن چند فاحشه جدید که خیلی دلفریب بودن، ـ
شروع کرد به نادیده گرفتن وظایفش
جلسات رو کنسل می کرد و کار رو ناتموم ول می کرد
کنفسیوس فکر می کرد که اگر یک الگوی خوب
در بالای هرم نباشه،ـ
دیگه به بقیه امیدی نیس
کنفسیوس که احساس یاس کامش رو تلخی کرده بود،ـ
وسایلش رو جمع و دادگاه رو ترک کرد
اون با یکی از مهم ترین بحرانهای میانسالی
در تاریخ ایده‌ئولوژی مواجه شد
اون در اواسط دهه پنجاه زندگیش، کاملا مطمئن بود که شکست خورده
در حالی که داشت چین رو دچار یک دگرگونی می کرد
کنفسیوس مثل «بودا» در هند به جاده زد
او در سرزمین چین سفر می کرد
گوش می داد، درس می داد و پیرو جمع می کرد.ـ
او متقاعد شده بود که اعمال افراد در مقیاسهای کوچک
قادره شکل کل جامعه رو تعیین کنه
بنابراین، پیروانش رو بر اون داشت که به سنت ها احترام بزارن
برای خانواده هاشون احترام قائل باشن و از قواعد باستانی موجود برای رفتار خوب پیروی کنن
«به خود و دیگران احترام کنید»
ـ«که انجام ندادن آن ....»ـ
ـ«آنچه که دوست ندارید کسی در حق شما انجام دهد،ـ
ـ در حق دیگری انجام ندهید»ـ
کنفسیوس در سن 72 سالگی مُرد
و داستان او به نظر با شکست تموم شد
در حالی که این طور نبود. چون شاگرداش
گفته ها و تعالیم عاقلانه اون رو در کتابی به نام «گزیده» نوشتند
پس از مرگ او، پیروانش عقاید او رو با موفقیت چشمگیری گسترش دادند
آیینی به وجود اومد
که نهایتا فرمانروایان چین هم قواعد اون رو قبول کردند
فلسفه اجتماعی کنفسیوس در جامعه چین ریشه دواند
با گذشت زمان، این فلسفه عمیقا در نهادهای دولتی حل شد
تعالیم کنفسیوس نسل به نسل در میان کارمندان چینی منتقل شد
و امپراطوران تا صدها سال قواعدی اداری داشتند
که به شدت کاراتر، موثرتر و عادلانه تر از همه اَشکال غربی اون بود
ـ2400 سال بعد از مرگش،ـ
عقاید کنفسیوس هنوز هم در چین امروز وجود دارن.ـ
کسانی که ایده هایی بالاتر از کمونیسم رو دنبال می کنن
یا به مادی گرایی صرف اکتفا نمی کنن،ـ
تعالیم کنفسیوس در خصوص اخلاق و رفتار خوب
هنوز هم درس مهمی برای نسل های بعدی تلقی میشه
ایده های کنفسیوس، پاسخی به بی نظمی بود
و تمدن چین رو متمایز تر و اصیل تر
حتی یگانه کرد.ـ
اما در مدیترانه، داستانی که پیش رو بود دقیقا برعکس بود
مدتی بعد، تعارض تمدن های رقیب رو در مقابل هم قرار می داد
در سال 356 پیش از میلاد، یک افسانه متولد شد
او نوعی جدید از برپاکنندگان امپراطوری می شد
این طور که در افسانه ها هست، وقتی بچه بود،ـ
یک اسب وحشی رام نشدنی به بارگاه پدرش در مقدونیه آورده شده بود.ـ
پسر به پدرش التماس کرد که بزاره اون اسب وحشی رو رام کنه
پسر متوجه شده بود که اسب از سایه خودش می ترسه
اسم اسب «بوسیفالوس» بود
البته پسره هم بزرگ شد و اسمش شد
اسکندر کبیر
اسکندر با داستانهای قهرمانان آثار «هومر» در جنگهای «تروآ» بزرگ شد
اون فرزند راستین عصر طلایی یونان بود
پدرش فیلسوف بزرگ «ارسطو» رو استخدام کرده بود
و ازش خواسته بود تا مکتب کوچکی
اینجا در بخش دورافتاده مقدونیه درست کنه
ارسطو اینجا به مدت سه سال
به شدت مشغول تعلیم اسکندر جوان بود:ـ
تعلیم همه چیز از تاریخ تا جغرافی،ـ
ریاضی و فلسفه.ـ
و یکی از چیزایی که شروع به فریفتن اسکندر کرد،ـ
داستانهای پارس ها بود
کوروش کبیر تبدیل به یکی از اسطوره‌های ذهن اسکندر شد
پدرش بهش گفت: «پسرم ـ
به دنبال پادشاهی ای باش که شایسته تو باشه
مقدونیه برای تو خیلی کوچیکه»ـ
پس از قتل پدرش، اسکندر در سن 20 سالگی
پادشاه مقدونیه شد.ـ
می گن جاه طلبی امپراطورانه‌ش نامتناهی بود
بعد از اون که کار یونان مستقل رو یک سره کرد،ـ
به ترکیه امروزی زد
به سمت خاورمیانه و بعد مصر رفت
بعد از اون به دشمن قدیمی رسید: ایران
و بعد ادامه داد و به سمت افغانستان و مرزهای هند رفت
با جنگ و تسخیر،ـ
اسکندر 70 شهر در شمال آفریقا و در آسیا، به سبک یونانی بنا نهاد
و زبان مشترک امپراطوری اسکندر، تبدیل به یونانی شد
سربازان مقدونی اسکندر، هر جا که فرستاده شدند، دشمنان او رو تار و مار کردن
اما اسکندر هم مثل اسطوره‌ش، کوروش،ـ
مجذوب مردمی بود که تحت فرمانرواییش بودن
اون فکر کرد که اگه سنن متفاوت اون مردم رو در کنار هم قرار بده،ـ
می تونه یک نوع جدید از امپراطوریِ تقریبا چندفرهنگی درست کنه
کوروش کبیر فقط حکومت مستبدانه رو با رواداری در هم آمیخته بود
اما اسکندر می خواست بیشتر از اینها پیش بره
و سنن مقدونی ها و یونانی ها رو
با رسوم پارس ها، -در واقع- ممزوج کنه
به همین دلیل شروع کرد به پوشیدن لباسهای ایرانی
و گذاشتن تاجهای پادشاهی ایرانی
و حتی مردم رو مجبور کرد مثل رسم آسیایی ها،ـ
جلوش به خاک بیفتند
لذا تعجب آور هم نیس
که ژنرالهای مقدونی رک و روراست اسکندر
از شیوه اشتباه لباس پوشیدنش و رفتارهای خارجی او ناراحت بشن
حتی دوست مورد اعتماد اسکندر، «کلیتوس» همـ
عقیده داشت اسکندر داره زیاده روی می کنه
ـ اســکــــندر! ـ کلیتوس؟
ـ«کلیتوس» رهبر سواره نظام مقدونیه بود
اون یک بار جون اسکندر رو در نبردی نجات داده بود
حالا همین دوست داشت به اسکندر متلک می گفت که: تو بیشتر پارسی تا یونانی
در تمام یونان، مقدونی ها معروف به شرابخواری بودند
و اسکندر هم از این قاعده مستثنا نبود
اما اون دعوا بیشتر از جنجالهای معمولی مستها پیش رفت
گفته میشه بعد از مرگ «کلیتوس»،ـ
اسکندر سه روز گریه کرد و روزه گرفت
اما بعد از اون سه روز، ناگهان اشکهاشو پاک کرد و لشکرش رو اونقدر به پیش برد
تا امپراطوریش تبدیل به بزرگترین امپراطوری تاریخ جهان شد
او برای ایجاد پیوند بین مردمش، بیش از اینها هم سعی کرد
تا فرهنگهای یونانی و آسیایی رو در هم بیامیزه
خودش نه با یکی، که با دو شاهزاده آسیایی ازدواج کرد
و همین منطق رو برای نیروهاش هم دیکته کرد
اسکندر عروسی بسیار بزرگی برای ازدواج سربازان مقدونی
و زنان ایرانی بر پا کرد
و جهیزیه طلایی سخاوتمندانه ای بهشون هدیه داد
همین شیوه ازدواج همینطور در سلسله مراتب ارتش مقدونی پیش رفت
اسکندر امیدوار بود بچه های این ازدواجها
فرمانروایانی برای امپراطوری جدیدش باشند - در واقع ازدواجی میان شرق و غرب
اسکندر می خواست زنهای این چندصد زوج یونانی و ایرانی
آغازی بر نسل مردمانی جنگنجو باشه
که تا سالیان دور در آینده، حافظ امپراطوری او باشند
اما یک سال پس از این ازدواجهای انبوه، در سن 32 سالگی
اسکندر مُرد - عده ای می گن مسموم شده بود
عده ای هم می گن او نه به شکل یک قهرمان و از تب تیفوئید مُرد
امپراطوری غول پیکر اسکندر در میان جانشینانش که با هم دشمن بودند، تقسیم شد
اما گسترش زبان و فرهنگ یونانی
از آتن تا سوریه، شمال آفریقا و تا اون سوی افغانستان ادامه پیدا کرد
و فرهنگ یونان باستان،ـ
معماری و افسانه های اون، شعر و فلسفه اون، ـ
جهان کلاسیک
و بعدها تمام غرب رو شکل داد
در یک نگاه به تاریخ انسان، امپراطوری اسکندر به اندازه یک ضربان قلبه
یا یک پوک سیگار
اما او به نوعی مثل یک قلم موی غول پیکر، خونین و فرهنگی عمل کرد
که جهان یونان رو با جهان پارس در هم آمیخت
و داستان او ما رو یاد این حقیقت تلخ می ندازه
که جنگ هر چقدر وحشتناک هم باشه،ـ
یکی از بزرگترین ابزارهای ایجاد تغییر در تاریخ انسانه.ـ
اسکندر برای به دست آوردن امپراطوریش،ـ
تمام ساکنان حکومت دموکراتیک یونان رو به کناری جارو کرد
اما چالش بزرگتر برای ایده دموکراسی،ـ
فقط ناشی از نیروی نظامی نبود
بلکه سختی بی پاداشی بود که برای اداره یک جامعه باز باید تحمل می کردید
این چالش هشتاد سال قبل
نه توسط یک قهرمان می گسار با شکوه
بلکه توسط پیرمردی با سوالهای عجیب و غریب به وجود آمد
سئوالاتی که تا امروز هنوز پرسیده می شن
ـ400 سال پیش از میلاد، آتن در این دوران جای سرورانگیزی نبود
جنگ ثروتش رو با خود برده بود
و کشمکش‌های اجتماعی دموکراسی جوانش رو.ـ
سلاطین در مدت کوتاهی قدرت رو به چنگ آورده بودن
و برای سرکوب صدای شهروندان فقیر از ابزار ترور استفاده می کردن
وقتی دموکراسی دوباره بازگشت، خودش رو در محاصره [فکری] دید
یکی از منتقدان بی‌پرده ی دموکراسی،ـ
سقراط فیلسوف بود
امروز ما سقراط رو به عنوان پدر فلسفه می شناسیم
بنیانگزار سنتی که افلاطون و ارسطو اون رو ادامه دادند
اما در اون زمان در آتن،ـ
اون رو شخصی خطرناک محسوب می کردند:ـ
مخالفی که خطری حقیقی برای دموکراسیِ تحت فشار بود
او به دانشجوهاش یاد داد که همه چیز رو زیر سوال ببرن
او اعتقاد داشت که آموختن پرسشگری برای پرسیدن سوالهای چالش انگیز
برای تشکیل یک تمدن بالغ ضروری بود
به همین خاطر، سقراط شروع کرد به سقلمه زدن و نیشگون گرفتن دموکراسی آتنی.ـ
[سقراط می گفت] رهبران سیاسی فاقد اخلاق بودند
و بعضی رای دهنده ها هم احمق تر از اون بودن که درست رای بدهند
این حرفها، حرفهای خطرناکی بود
و شاگردان محبوب سقراط، از جمله اشراف
که بعدا بر علیه دموکراسی انقلاب کردند هم
خودشون تبدیل به حکام مستبد شدند
بزرگترین مشکل برای دموکراسی های آینده، هیچ وقت مشکلِ سیستم رای گیری نبوده
یا مشکل نهادها
(اگر چه که درست کردن اینها هم کار سختیه).ـ
بلکه مشکل اونها نحوه برخورد جامعه ی باز با منتقدانی بوده، که نهایتا قصد براندازی دارند.ـ
سقراط دموکراتهای آتنی رو به چالش می کشید
تا به جواب این سوال برسه.ـ
وقتی دموکراسی در خطره،ـ
تا چه مرزی، به اصول خود در زمینه آزادی عقیده و بیان پایدار خواهید موند؟
کِی به سانسور و سرکوب رو میارید؟
تا سال 399 پیش از میلاد، مسئولان از سوالهای عجیب و غریب سقراط به ستوه اومده بودند
وحشت اونها رو برداشت و سقراط رو بازداشت کردند
سقراط به اتهام فاسد کردن جوانان شهر
و تلاش برای براندازی دولت محاکمه شد
سقراط با وادار کردن دادگاه به روبه‌رو شدن با آثار سانسورگری خودشون،ـ
دادگاه رو اندکی به سخره گرفت
او مقصر شناخته شد
حکم دادگاه، مرگ بود
در آتن، حکم مرگ با وادارکردن زندانی
به نوشیدن یک نوشیدنی زهرآگین اجرا می شد:ـ
عصاره سمی درخت شوکران.ـ
سقراط می تونست به راحتی حکم تبعید رو انتخاب کنه
که این راه احتمالا منتقدانش رو هم به سادگی از این مخمصه [فکری، فلسفی] نجات می داد
اما اصول سقراط اجازه این کار رو بهش نمی داد.ـ
بنابراین او با همسر و خانوادش خداحافظی کرد
و در حالی که دانشحوهاش دوروبرش بودن، به آرامی آماده مردن شد
این سرانجام از این که دهنش رو ببنده یا در ریاکاری زندگی کنه بهتر بود
کنفسیوس می گفت جامعه خوب جامعه ای منظم و مطیعه
سقراط می گفت جامعه خوب، جامعه ای مجادله انگیز، مخالف و باز بود
با تفکر در مورد تفاوتهای امروز چین با جهان غرب،ـ
واضحه که این داستانهای باستانی،ـ
در جهان کنونی هم حضور دارند
باید هم وجود داشته باشند
یکی از بزرگترین تراژدی های یونان، مرگ سقراط بود
اون نشون داد که حتی این جامعه شگفت انگیزِ شجاعِ متفکرِ پیشرو هم
بر این باوره که بعضی سوالها زیادی خطرناک هستند و نباید پرسیده بشن
و این که حتی بزرگترین انسانها هم نمی تونند افکارشون رو کاملا آزادانه بیان کنند.ـ
سقراط همه جوامع باز رو با همین سئوال تنها گذاشت:ـ
وقتی احساس می کنید مخالفان جدا شما رو در معرض خطر قرار دادند،ـ
زمانهایی که احساس می کنید آزادی های خودتون زیر سئوال هستند،ـ
آیا مخالفان رو محبوس می کنید؟ آیا دهن اونها رو می بندید؟
آتن باستان جواب این سوال رو نداشت؛ ما هم نداریم
در برنامه بعد ...ـ
واژه ها و شمشیر
الله ...ـ
چه کسی فرمانروای جهان خواهد شد؟
پادشاهان و امپراطورها ...ـ
یا خدایان مختلف؟
اگه می خواید یه مقدار بیشتر در این مورد بدونید که چطور اطلاعات تاریخی رو به دست میاریم،ـ
می تونید یه کتابچه رایگان سفارش بدید به اسم «How do they know»
برای این کار با شماره 0845 366 0255 تماس بگیرید
bbc.co.uk/history یا برید به
برسید Open University و لینکها رو دنبال کنید تا به
..:: کانال تلگرام و اینستاگرام بلبل جان ::.. .:: Telegram: @bollbolljan ::. .:: Instagram: @bollbolljan_Com ::.
بلبل جان مرجع دانلود فيلم و سريال با زيرنويس چسبيده ‏.:: www.bolboljan.net ::.