شنبه نوزدهم نوامبر
سال 1532، کشور پرو
دو دنياي متفاوت در شرف برخورد با هم بودند
ماجراجويان اسپانيايي به دنبال طلا و افتخار آمده بودند
حالا آنها بايد با يک نفر ملاقات مي کردند:
ثروتمندترين مرد قاره آمريکا؛
ـ «آتاهوآلپا» امپراطور «اينکا»ها.ـ
کشيش اسپانيايي به «آتاهوآلپا» گفت
که اين کتاب دربرگيرنده حرفهاي مقدس خداست
اما کلمه و کتاب براي امپراطور چيز ناآشنايي بود
در نگاه او اين کتاب يک مشت خط خطي احمقانه بيش نبود
«تکلم به اسپانيولي»
انکار ناآگاهانه مسيحيت تبديل به بهانه اي شد براي
کشتار و غارتي بي حد و حصر.ـ
قرن شانزدهم فقط شاهد اشتياق اروپايي ها
به طلا و نقره نبود
با ارائه خيلي چيزها به مشتري مي شد ثروتمند شد:ـ
گرما، زيبايي
و مزه هاي جديد
دزدهاي دريايي تبديل به تاجر مي شدند.ـ
و بازرگانان نخستين شرکتهاي جديد را بنيان مي گذاشتند.ـ
تا با پادشاهي هاي کهن به رقابت برخيزند.ـ
در عرض 150 سال
بشر از ثروت به معني غارت در اشکال ساده
به سرمايه داري مي رسه؛ داستان خون‌باريه که
امروز نتايج اون دور تا دور ما رو پر کرده
..:: ارائه شده توسط وب سايت بلبل جان ::.. ‏.:: www.bolboljan.net ::.
«تــــاريخ جهــــان»
اين قسمت: «عصــر چپـــاول»
نيم ساعت قبل از طلوع خورشيد
سوم آگوست 1492
آغاز يک سفر اکتشافي از جنوب اسپانيا
سه کشتي مربوط به اين اکتشاف جمعا 90 نفر خدمه اسپانيايي دارند
و ناخداي ايتاليايي آنها فردي است به نام:ـ
«کريستف کلمب»
آنها به قصد شرق به راه افتادند.ـ
سرزمين ابريشم و پول
تنها راه اروپايي ها براي رفتن به شرق آن بود که
مسيري 5000 مايلي در خشکي بپيمايند.ـ
مسيري که تجار مسلمان کنترل آن را در اختيار داشتند.ـ
هر اروپايي اي که مي توانست يک مسير دريايي مستقيم به شرق پيدا کند،ـ
مي توانست افراد ميان راه را دور بزند و ثروتمند شود.ـ
نقشه «کلمب» نقشه خطرناکي بود.ـ
او به سمت غرب مي‌رفت، به خارج از نقشه جهان شناخته‌شده آن روز.ـ
بنابراين وقتي «کلمب» گفت مي تواند در عرض چهار هفته
با قايق از جزاير قناري به ژاپن برود،ـ
فکر مي کرد طول مسير 2400 مايل باشد.ـ
اين سفر شبيه به يک قمار اعجاب‌انگيز بود.ـ
البته حتي خود «کلمب» هم در زمان حرکت خوب مي دونست
که محاسباتش خيلي خوشبينانه‌س.ـ
آنها چهار هفته اي که «کلمب» محاسبه کرده بود را روي دريا به پيش رفتند؛
اما به خشکي اي نرسيدند.ـ
خدمه مانند ناخدا خوشبين نبودند.ـ
هيچ کدام از آنها تا به حال اينقدر در تاريکي اقيانوس اطلس پيش نرفته بودند.ـ
اما يک چيز بود که آنها را به پيش روي بيشتر اميدوار مي کرد.ـ
شاه و ملکه اسپانيا براي اولين ملواني که خشکي را ببيند
پاداش خوبي گذاشته بودند:ـ
سالي 10 هزار سکه نقره تا پايان عمر
اما با اين حال، با گذشت هفته ها
هر بار فقط سراب خشکي ديده مي شد.ـ
ملوانها بيشتر و بيشتر مايوس مي شدند،ـ
و «کلمب» به آن ها التماس مي کرد و تملقشان را مي گفت تا از از پيشروي دست نکشند.ـ
بيش از پنج هفته از سفر گذشته بود.ـ
اما تا چشم کار مي کرد فقط دريا ديده مي شد.ـ
اما بالاخره در ساعت 2 نيمه شب دوازدهم اکتبر 1492
ملواني به نام «رودريگو دو تريانا» چيزي ديد.ـ
Tierra?
Tierra!
'Tierra!'
Tierra!
Tierra! Tierra a la vista!
«صداي فرياد»
«صداي خنده»
Soy yo! Soy yo!
جايزه شاهانه سفر از آن «رودريگو» شده بود.ـ
او لاتاري نهايي را برنده شده بود.ـ
Oye!
نشده بود؟!ـ
ـ«کلمب» مي‌گفت نه!ـ
ظاهرا خود «کلمب» چهار ساعت قبل نوري در دريا ديده بود.ـ
که احتمالا روي جزيره بوده است.ـ
بنابراين جايزه شاه به «کلمب» رسيده بود.ـ
«دو تريانو» هيچ وقت نتوانست با اين خيانت کنار بيايد.ـ
گفته مي شود سالها بعد، «دو تريانو» در ابهام خودکشي کرد.ـ
او خودش را از يکي از تيرهاي دکل کشتي آويزان کرده بود.ـ
ـ«کلمب» فکر مي کرد به شرق رسيده
و احتمالا اينجا چينه
يا ژاپن. يا شايدم هنده.ـ
اما در واقع به جايي در جزيره «باهاماس» امروزي رسيده بود
او پرچم اسپانيا را به اهتزاز درآورد
و نام جزيره را اين چنين گذاشت:ـ
San Salvador
يعني عيساي منجي
نام واقعي جزيره «گوآناهاني» بود؛ نامي که اهالي بومي جزيره انتخاب کرده بودند.ـ
همان بومي هايي که
ـ«کلمب» در بي اطلاعي آنها را هندي (ايندين: سرخپوست) ناميد.ـ
و نام آنها هنوز هم همين است.ـ
Alto!
Aguarden, aguarden.
ـ«کلمب» نوشته است:ـ
« آنها بايد خدمتکارهاي خوب و ماهري بشوند»
«چون هر چه به آنها بگويي سريع همان را تکرار مي کنند»
«به نظرم به آساني مي توان آنها را مسيحي کرد»
«چون انگار ديني ندارند»
«هيچ سلاحي ندارند»
«چون وقتي شمشيرم را نشانشان دادم از تيغه شمشير آن را گرفتند»
«و با ناداني دستان خود را بريدند»
«با 50 نفر مي توانم همه آنها را تحت تسلط بگيرم»
« و هر طور بخواهم بر آنها حکومت کنم»
به نظر «کلمب» سه چيزي رو پيدا کرده بود
که ارتباط اروپا با اون سرزمين رو شکل مي داد.
(حالا هر سرزميني که خودش فکر مي کرد به اون رسيده)
دين؛ تسلط و برده داري
ملوانان اسپانيايي به چيزي که مي خاستن رسيده بودن
Quiere cambiar?
طلا: حلقه هايي که به دماغ بومي ها آويزان بود.ـ
اونا تا مي تونستن از ونيز
خرمهره شيشه اي خريدن.ـ
خب؛ نظر بومي هاي اون جزيره در مورد اسپانياييها چي بود؟
ما هرگز نخواهيم دونست.ـ
در عرض 18 سال
نود و هشت درصد جمعيت آن جزيره
مُردند
بعد از 13هزار سال انزوا از ساير بني بشر
حالا مردم اون جزيره در مقابل بيماريهاي مختلف حفاظي نداشتند:ـ
تيفوس، آبله، سرماخوردگي معمولي، يا خيلي بيماريهاي ديگه
و مثل مگس از پا افتادند
اما اسپانيايي ها متوجه اين چيزها نبودند.ـ
آنها فقط آمده بودند تا طلا و نقره به چنگ بياورند.ـ
شواهدي نيز وجود دارد که آمريکايي هاي بومي
چيزي به اسپانيايي ها داده بودند تا با خود به کشورشان ببرند:ـ
نوع جديدي از سفليس.ـ
اما مهمترين چيزي که «کلمب» با خود بازگرداند
اخبار درجه يک سفر بود.ـ
«آن بيرون دنيايي هست که ما اروپايي‌ها مي توانيم آن را بگيريم»
و در عمل هم گرفتند.ـ
در طول چهار دهه بعد
فاتحان اسپانيايي آمريکاي مرکزي را درنورديدند.ـ
و اموال «آزتک»ها و هر کس ديگري که يافتند را
به يغما بردند
مزار «کلمب» در کليساي شهر سويل يادآور مردي است که
آغازگر تمام اين قصه ها بود
مردي که هنوز هم وي را «کاشف» آمريکا مي خوانند.ـ
اما در حقيقت «کلمب» به قبر خود رسيده بود
و فکر مي کرد به شرق دور رسيده است.ـ
محاسباتش نااميدکننده بود
اون هيچ نمي دونست کجا داره مي ره
و به اندازه يک قاره
و يک اقيانوس آرام کامل اشتباه کرده بود
ـ«کريستف کلمب» مهمترين اشتباه رو
در تاريخ بشر مرتکب شد
در طول قرن بعدي، اميد پولدار شدن
کشتي هاي اروپايي رو به هر سويي کشيد
آنچه که براي يافتن راه چپاول آغاز شده بود،ـ
تبديل به يک شبکه تجاري دريايي شد
و آغازي بود براي يک نظم نوين اقتصادي
اما تا 1517، اخبار کشف دنياي جديد توسط «کلمب»ـ
هنوز تاثير زيادي در زندگي مردم معمولي در اروپا نداشت
زندگي روزانه آنها تحت سيطره قدرت نزديکتري بود
کليساي کاتوليک
يک اروپايي معمولي در جهاني زندگي مي کرد که محدود در فقر
جهل نسبت به جهان خارج
و بيم قحطي و جنگ و بيماري بود
در اين شرايط بيشترين اميد براي يک زندگي بهتر، در زندگي اخروي بود
و کليد بهشت فقط در دست کليسا بود
بفرماييد لطفا
خانوم ها و آقايان عزيز! بفرماييد خواهش مي کنم
«تکلم به آلماني»
رستگاري در قالب «شفاعت» فروخته مي شد
مدرک چاپ شده اي که به عنوان سند آمرزش گناهان فروخته مي شد
گذرنامه معنوي براي سفر به بهشت
در عوض پول نقد.
و يکي از بهترين فروشندگان رستگاري در کليسا
مردي بود به نام «يوهان تتزل»ـ
آقايان و خانومهاي عزيز! تشريف بياريد اينجا
شعارهاي فروش «يوهان تتزل» اثربخش بود
ولي دقيق نبود
اگه از شعله هاي آتيش مي ترسيد،ـ
پول بديد
اگه پدر و مادر متوفاي بيچاره تون اون پايين تو برزخ هستن
گرفتار آتيش هستن، غرق در اندوهند، التماس مي کنن که آزادشون کنين،ـ
پول بدين
اگر فکر ميکنيد اين کار عادلانه نيست، اين شعر «ترتزل» رو ببينيد:ـ
Wenn die Munze im Kastlein klingt, die Seele in den Himmel springt.
ـ: «وقتي صداي سکه تو اين صندوق بلند ميشه،
روح گيرافتاده تو برزخ آزاد ميشه»ـ
البته تمام آن سکه ها
به جيب بزرگان کليسا مي رسيد
پاپ لئوي دهم اشتياق زيادي به پول داشت
او در حال بازسازي کليساي سن پيتر بود
بزرگترين کليساي دنيا.ـ
اما از نظر بعضي ها، فروش شفاعت توسط پاپ براي ساخت کليسا
به نظر بدخواهانه و طمعکارانه مي آمد
گفته مي شود در در 31 اکتبر 1513، ـ
راهبي آلماني به کليساي «کاستل چرچ»ـ
در «ويتنبورگ» در ايالت «ساکسوني» رفت.
و برگه هايي حاوي 95 دليل در رد رفتار کليسا را
به در کليسا کوبيد. نام آن مرد
ـ«مارتين لوتر» بود
او در اين لحظات به شدت برافروخته بود
او درخواست يک مبارزه عمومي داشت
و براي اين کار، دلايل خودش را
از کليسا بيرون آورد و در خيابانها منتشر کرد
به زباني که عامه مردم آنها را بفهمند
او گفت پاپ بي نهايت ثروتمند است
چرا کليساي سن پيتر رو
با پول خودش نمي سازه؟
به جاي اين که از فقراي مومن پول بگيره؟
پيش از اين هم اعتراضاتي در مقابل قدرت کليسا رخ داده بود
اما اين بار، دستگاهي که «يوهانس گوتنبرگ» اختراع کرده بود
کمک کرد تا اعتراض «لوتر» به انقلابي آتشين تبديل شود.
«ماشين چاپ»
تا آن روز بايد کتاب‌ها را با دست رونويس مي کردند که هزينه سنگيني داشت
حالا با اين ماشين مي شد صدها کپي تهيه کرد
تا سال 1500، بيش از 15 ميليون کتاب‌ در اروپا در گردش بود
و در اين ميان از هر سه کتاب فروخته شده در آلمان،
يکي نوشته مارتين لوتر بود.ـ
و هر کدام از اين کتاب‌ها
ضربه اي به قدرت کليسا بود
پاپ عکس العمل نشون داد
و لوتر رو به عنوان يک مرتد لعن کرد
و اون رو از کليسا طرد کرد
اين يعني نه تنها مي شد لوتر رو به عنوان يک مرتد سوزوند
بلکه مهم تر اون که مي شد او را تا ابد در جهنم هم سوزوند
لوتر هيچ وقت پا پس نگذاشت
و اينجا در «ويتنبرگ»، زير يک درخت بلوط
در مقابل جماعتي که تشويقش مي کردند
رقعه ي پاپ که در اون لعنش کرده بود رو برداشت
(که بهش مي گفتن «حکم پاپ»ـ)
و آتيشش زد
«صداي تشويق جمعيت»
و بعد، براي اين که مطمئن بشه که پاپ کاملا متوجه منظور «لوتر» خواهد شد،
پاپ رو ضدمسيح ناميد.
در شانزدهم آوريل 1521
ـ«لوتر» براي دفاع از زندگيش به دادگاه برده شد
او در پيشگاه رهبران دولتي و مذهبي بخش آلماني زبان قرار گرفت
که رئيس جلسه امپرطور مقدس رومي
چارلز پنجم بود
او در آن زمان با فاصله زياد، قدرتمندترين پادشاه اروپا بود
آيا تو «مارتين لوتر» از ويتنبرگ هستي؟
ـ بله - آيا تو ...ـ
از «لوتر» پرسيده شد که تاييد مي کند که کتب توهين آميز را او نوشته يا نه
- بله
اين لحظه، لحظه‌اي کاملا خطرناکه.ـ
وقتي از اش خواستند که کتاب رو انکار کنه،ـ
اين طور جواب داد:ـ
اگر اين کتب رو انکار کنم،ـ
فقط به قدرت استبداد افزوده‌ام.ـ
که منظورش استبداد پاپه.
اون به شاهزاده هاي آلمان مي گه
بيايد. مي تونيم اين کارو با هم انجام بديم.ـ
خدايا کمکم کن. آمين
«صداي فرياد و بگومگو»
برخي شاهزادگان آلماني به انقلاب «لوتر» پيوستند
تا بتوانند از اين راه از دست قدرت روم خلاص بشوند
آنها را «پروتستان»ها ناميدند.
يکي از آن ها؛ «فردريک» اهل «ساکسوني»
لوتر را از مجازات سوزانده شدن نجات داد
و اون رو به قلعه ويتنبرگ منتقل کرد
ـ«لوتر» يک سال در اين مکان مخفي شد. موهاي خود را بلند کرد
و ريش گذاشت و با نام «يانکر يورگ» خود را معرفي کرد
در دوران اقامتش در اين قلعه، انجيل رو به آلماني ترجمه کرد
تا همه بتونن اون رو بشنون و متوجه بشن
اون به آلمانها گنجينه اي از جملات گيرا
و کلمات فراموش نشدني داد
يه جورايي ميشه گفت
«لوتر»، «شکسپير» آلماني ها هم بود
اما در دوراني که «لوتر» خودش را مخفي کرده بود،ـ
کنترل اعتراضي که خودش آغازکننده آن بود، از دستان او خارج مي شد
در 1524
شورش‌هاي خشني
در ميان روستايي هاي فقرزده در اروپاي مرکزي برپا شد
ـ«لوتر» دچار وحشت شد
يک اعتراض ساده بر ضد فساد کليسا تبديل به انقلابي اجتماعي شده بود
علي رغم تعهدهايي که به مردم داده شد و مصالحه هايي که انجام شد
پروتستانها و کاتوليکها براي مدت 125 سال درگير جنگ شدند
شاهزاده هاي پروتستان با شاهزاده هاي کاتوليک مي جنگيدند
سلسله ها با هم، خانواده ها با هم
در جنگ هاي مذهبي اروپا، 11 ميليون نفر کشته شدن.ـ
تعداد اروپايي هايي که از خونه هاشون گريختند، از زمان فروپاشي امپراطوري روم
بي سابقه بود
اين تعداد تا زمان وقوع حوادث وحشت‌انگيز قرن بيستم بي سابقه باقي موند
اما هزينه اين جنگ هاي مذهبي را
مردم ساير نقاط جهان هم مي دادند.
اسپانياي کاتوليک جنگ مذهبي خود در اروپا را
از طلاي قاره آمريکا تامين مي کرد
سال 1532، اسپانيا خود را تا بزرگترين امپراطوري قاره آمريکا رسانده بود
ـ«تاوانتينسويو» سرزمين 3000 مايلي «اينکا»هاـ
شنبه 16 نوامبر 1532
ميدان مرکزي «کاخامارکا»ـ
در مکاني که امروز به نام «پرو» مي شناسيم
ـ«فرانسيسکو پيزارو» به همراه 168 سرباز اسپانيايي
در ساختمانهاي اطراف ميدان پنهان شده بودند
آنها به ناچار تله اي ترتيب داده بودند تا امپراطور «اينکا»ها، «آتاهوآلپا» را به دام بياندازند.
امپراطور اينکا نسبت به اين خارجي ها که درخواست ملاقات داده بودند
کنجکاو شده بود
خبرچين هاي «آتاهوآلپا» پيشروي هاي «پيزارو» را دنبال کرده بودند
و گزارشاتي از اين مخلوقات بيچاره بي عرضه براي او برده بودند
که در صدف‌هاي فلزي محبوسند و بر شترهاي بزرگي سوار هستند
و به وضوح هيچ خطري ندارند
اما «آتاهوآلپا» با خود فکر کرد شايد اين خارجي ها ارزش آن را داشته باشند که نگاهي به آنها بياندازد
لشکر 80 هزار نفره «آتاهوآلپا» اطراف شهر اردو زده بودند
نسبت اسپانيايي ها به حريفانشان 1 به 400 بود
بسياري از اسپانيايي ها بعدا اعتراف کردند
که وقتي پشت ديوارهاي شهر مخفي شده بودند
از ترس خودشان را خيس کرده بودند.ـ
«شيهه اسب»
تنها شانس پيروزي براي آنها برپا کردن يک تله بود
پيزارو با اميد به داشتن اسلحه‌هايي که براي اينکاها ناشناخته بود وارد اين قمار شد
شمشير، تفنگ، اسب
و توپ
و از خوش شانسي اسپانيايي ها
هيچ کدام از همراهان «آتاهوآلپا» مسلح نبودند
اينکاها خطري احساس نکرده بودند
و فکر مي کردند در يک وضعيت تشريفاتي مثل اين نيازي به اسلحه نيست
در ساعت 4، کشيش «ويسنته دو ولورده» از مخفي گاه بيرون آمد
اين کتاب ...ـ
کشيش به واسطه يک مترجم به «آتاهوآلپا» فهماند
که کتاب حاوي کلمات مقدس خدا است
...
اين حرفها هيچ معني‌اي براي امپراطور نداشت
در دنياي او چيزي شبيه به کتاب وجود نداشت
پاپ فرمان داده بود که مردمان دنياي جديد
انسان هستند و لذا شايسته احترام اند
مگر آن که به مسيحيت نگروند
Salid! Salid Cristianos!
بيايد بيرون مسيحي ها! بيايد بيرون!ـ
«پيزارو» از رد انجيل توسط «آتاهوآلپا»
به عنوان بهانه اي براي حمله بهره برد
«صداي فرياد»
ظرف دو ساعت کشتار و سردرگمي
حداقل 2000 اينکا کشته شدند
اغلب آنها در تلاش براي فرار، زير دست و پا له شدند
و حتي يک سرباز اسپانيايي هم کشته نشد
ـ«پيزارو»، «آتاهوآلپا» رو به گروگان گرفت
بلبل جان ‏.:: www.bolboljan.net ::.
ـ«آتاهوآلپا» از اين که اسير شده بود عصباني شده بود
در دنياي خودش، اون خودش رو فرمانرواي دنيا مي دونست
اون به زودي فهميد «پيزارو» دنبال چيه
«تکلم به زبان بومي پرو»
ـ «آتاهوآلپا» دستش رو بالا برد
تا اونجا که مي تونست. توي همون اتاقي که اسير بود
که گفته ميشه اين اتاق بوده
و گفت که اگر آزادش کنن اتاق رو براشون تا اين جا پر از طلا مي کنه
و دوبرابر اون هم نقره مي ده
ما نمي دونيم «پيزارو» چه جوابي بهش داد
ولي فک کنم جوابش ساده س: نيشش باز شد
ـ8 ماه طول کشيد تا طلا و نقره اي که گفته شد جمع آوري بشه
ـ13 هزار پوند طلا
و 26 هزار پوند نقره
بعد از آن که اسپانيايي ها طلا را به دست آوردند، ديگر نيازي به «آتاهوآلپا» نداشتند
آنها امپراطور را به ميدان «کاخامارکا» آوردند
به او دو گزينه پيشنها دادند:ـ
يا به مسيحيت ايمان بياورد و او را خفه کنند
يا مسيحيت را رد کند و زنده زنده در آتش بسوزد
«آتاهوآلپا» ايمان آورد
آخرين جمله زندگيش را به «پيزارو» زد
از او خواست که مراقب بچه هايش باشد
پيزراو قبول کرد
امپراطوري «آتاهوآلپا» از بين رفت.ـ
جنگ داخلي و بيماري هاي اروپايي،
راه را براي تسخير امپراطوري اينکا توسط اسپانيايي ها باز کرد
در طول قرن بعد
بيش از 100 ميليون طلا و نقره به اسپانيا آمد
به پول امروز، ارزش غارت اسپانيا برابر با 10 تريليون دلار است
تنها 40 سال پس از اولين سفر «کلمب»،ـ
اسپانيا بيش از حد تصور ثروتمند بود
اما اسپانيا با آن پول چه کرد؟
آنها کليساها و کاخهايشان را مطلا کردند و بقيه آن را
صرف جنگهاي مذهبي کرده و باختند
در عرض شصت سال، اسپانيا پر زرق و برق
اما ورشکسته بود
در اين قصه هيچ کس چيزي که جلوي چشمش قرار گرفته رو نمي بينه
ـ«آتاهوآلپا» تهديد اسپانيايي ها رو نديد
ـ «پيزارو» فکر کرد که با تصرف «اينکا»ـ
ثروتمند و خوشبخت ميشه
اما در حقيقت، شهوت پول آنچنان سربازان «پيزارو» رو فرا گرفت
که در نهايت خود «پيزارو» رو هم کشتند
اسپانيايي ها هم هرگز ثروت واقعي پرو رو
که دور تا دورشون ريخته بود نديدند:ـ
سيب زمينيِ ناچيز
محصولات دنياي تازه کشف شده، مثل سيب زميني و ذرت و گوجه
تا ساليان سال، به ميليونها نفر در دورتادور جهان
غذاي ارزان و بادوام داد
اين محصولات بيشتر از تموم طلا و نقره اي
که از پرو به يغما رفت، مفيد واقع شدند
منابع طبيعي در تغيير اقتصاد جهان
مهمتر از طلا هستند
شايد دراماتيک ترين نمونه اين موضوع، روسيه باشد
در 1570، اين کشور يک پاسگاه دورافتاده مرزي اروپا بود
اما امروز، روسيه با اختلاف زياد، بزرگترين کشور دنيا است
بخش اعظم اين مساحت، «سيبري» است
دنباله وسيعي از جنگل و کوه که زماني به آن مي گفتند: «سيب اير» ـ
يعني سرزمين خفته
مردي که اين سرزمين را بيدار کرد، هماني است که روسيه نوين را بنيان گذاشت
«تکلم به روسي»
«ايوان گروزني»
ايوان وحشتناک
«تکلم به روسي»
تزار ايوان با يک مشکل روبرو بود:ـ
چظور مي توانست کشورش را
به قدرتي در صحنه اروپا تبديل کند؟
در حالي که فقط کشاورزي بنيادين داشت و چند منبع طبيعي
جواب او در جنگل ها مخفي شده بود
پشم
از 1550 به اين طرف
دماي هوا در نقاط مختلف جهان به شدت پايين آمد
ما نام اين دوران را «عصر يخبندان کوچک» مي ناميم
در همين دوران بود که رودخانه تيمز* به شدت يخ زد ـ*رودخانه اي در جنوب انگلستان
در همين دوران بود که ايسلند هز از چند گاهي
به خاطر يخبندان از بقيه دنيا جدا مي ‌افتاد
در اسپانيا و پرتغال برف بسيار سنگيني مي باريد
و در ناتواني محصولات مدرن
پوشيدن پشم حيوانات يکي از معدود راههاي گرم ماندن بود
و هر چه پولدارتر بوديد
مي توانستيد پشم با کيفيت‌تري بخريد
ـ«ايوان» به سازمان‌دهي خصوصي روي آورد
او يکي از خانواده هاي تاجر آن روزگار رو براي کار انتخاب کرد: خانواده «استروگانف»ـ
و اجازه بهره برداري از جنگل شمال و شرق مسکو را
به آنها اعطا کرد
سپس، خانواده «استروگانف» کارگزاراني خصوصي براي اين کار استخدام کردند
يک عده مزدور که رئيسشان قزاقي به اسم «يرماک» بود
سريع ترين راه يرماک براي رسيدن به پشم
آن بود که پشم را از شکارچيان بومي بگيرد
ـ«يرماک» شرق را براي ادامه مسير انتخاب کرد
و به اراضي اي رسيد که تحت حکومت شخصي بود به نام «کوچوم»، خان «سيبير»ـ
او يکي از نوادگان نسبي چنگيز خان بود
اغلب افراد «کوچوم» هنوز تيروکمان، نيزه و شمشير داشتند
اما افراد «يرماک» تفنگهاي فتيله اي مدرن آن روز را در اختيار داشتند
برخي افراد «کوچوم» تا قبل از اين واقعه تفنگ نديده بودند
يکي از آنها مهابت تفنگ را اينچنين توصيف کرده:ـ
ـ...شعله اي از آتش به پا مي شود
و دود و غرشي به پا مي شود.ـ
ممکن نيست بتواني در برابر اين سلاحها سپر بگيري.ـ
تفنگ باز هم براي اروپايي ها پيروزي به ارمغان آورد
درست همان طوري در قاره آمريکا پيروز شدند.ـ
اما اين بار، خان «سيبير» به جنگل گريخت
ـ«يرماک»، «سيبير» را بخشي از روسيه اعلام کرد
و براي «ايوان وحشتناک» خراج فرستاد:ـ
ـ5200 عدد از مرغوب ترين پشم‌هاي «سيبير»ـ
وقتي چشم «ايوان» به اين پشمها افتاده
حتما فهميده که شرايط کاملا عوض خواهد شد
در اطراف مسکو ديگه حيووني نبود
اما «سيبري» گنج عظيمي از پشم حيوانات بود.ـ
براي نمونه، ارزش پشم يک روباه سياه
برابر با حجمي از طلا به وزني بيشتر از وزن خود پوست بود
منبع پشم در «سيبري» منبعي بي انتها بود
و داشتن منبع بي انتهايي براي تجارت
به معني داشتن قدرتي بي انتها بود
ـ«ايوان» براي سپاسگزاري از «يرماک»، يک زره آهنين به او هديه داد
و به او لقب «شاهزاده سيبري» داد
ـ«يرماک» دو سال ديگر هم به حرکت در سرزمين‌هاي ناشناخته ادامه داد
تا جايي که روس ها خسته شدند و غذايشان تمام شد
در شب پنجم آگوست 1584
ـ«يرماک» در کنار رودخانه «ايرتيش» چادر زد
اما «کوچوم» تمام راه آن ها را دنبال کرده بود
«صداي فرياد»
گفته مي شود «يرماک» براي فرار به رودخانه زد
اما زره سنگينش او را غرق کرد
هديه «ايوان»، «يرماک» را غرق کرد
پيروزي «کوچوم» ديري نپاييد
پس از «يرماک»، سيلي مهارناپذير از ساکنان و مهاجمان روس
به سمت سيبري سرازير شد
ظرف 60 سال، روس ها 4000 مايل در خاک آسيا پيش رفتند
و به کرانه اقيانوس آرام رسيدند
سيبري ديگر جزء روسيه بود
تصور روسيه امروز بدون سيبري ممکن نيست
اگر سيبري نبود روسيه صرفا يک کشور ديگر از کشورهاي اروپاي شرقي بود
از لحاظ منابع، 80 درصد گاز و زغال سنگ روسيه
و 90% منابع نفت اين کشور در سيبري قرار گرفته
که منبع قدرت نوين اين کشوره
اما اروپايي ها در برخورد با کشورهايي با فرهنگ هاي پيشرفته تر
دردسرهاي خيلي بيشتري داشتند
ژاپن اين شانس را داشت که قدرت خود را
در سراسر جهان گسترش دهد
درست مثل کشورهاي اروپايي
ولي ژاپن به اين شانس جواب منفي داد
عجيب است؛ اما در اين مورد بايد از دين اروپايي ها تشکر کنيم
ژاپني ها از زمان مسافرت کشيشهاي يسوعي از پرتغال به اين کشور در 1549
در حال گرويدن به مسيحيت بودند
در اوايل دهه 1600
حداقل يک چهارم جمعيت يک ميليوني ژاپن مسيحي کاتوليک بودند
در آن حال سوعي ها حتما فکر مي کردند
که به تبديل ژاپن به يک کشور کاتوليک نزديک شده اند.ـ
و نقش آنها به عنوان دلال، نقش موثري هم بود
آوريل سال 1600
قلعه اوساکا
يک انگليسي به نام «ويليام آدامز» که از سانحه کشتي نجات يافته بود
نزد قدرتمندترين افسر ژاپن آورده شد؛ شخصي به نام
«تکوگاوا ئيه‌ياسو»
يسوعي ها هم شاهد اين ماجرا بودند
آنها آماده خوشامدگويي به يک انگليسي پروتستان مرتد نبودند
يسوعي ها يک مشاوره مسيحي خوب به افسر ژاپني پيشنهاد دادند:ـ
کشيدن «آدامز» به صليب
ولي از خوش شانسي «آدامز»، «ئيه‌ياسو» مشاوره آنها را ناديده گرفت
ـ«ئيه‌ياسو» مردي روشنفکر
و در خصوص جهان بيرون کنجکاو بود
داستانهاي هيجان انگيز «آدامز» در خصوص سفر دو ساله اش در راه ژاپن
«ئيه‌ياسو» را فريفته و مجذوب خود کرد
خيلي زود «ئيه‌ياسو» به تدريس «آدامز»، رياضي و هندسه آموخت
او به شدت براي داشتن ناوگان اقيانوس پيماي خود اشتياق داشت
و «آدامز» که در نبرد با «آرمادا» در خدمت «درک» کار کرده بود
مهارتهاي لازم براي اين کار را داشت
تحت سرپرستي «آدامز»، ژاپني ها دو نمونه عالي
از کشتي هاي جهان پيماي اروپايي ساختند
طولي نکشيد که «ئيه‌ياسو» به شدت محتاج «آدامز» شد
آن قدر که به «آدامز» گفت ديگر نخواهد توانست ژاپن را ترک کند
در 1603، «ئيه‌ياسو» «شوگان» ژاپن شد؛ يعني فرمانده نظامي تمام ژاپن
و به «آدامز» افتخاري اعطا کرد
که هيچ خارجي ديگري قبل و بعد از آن اين افتخار را نيافت
او به «آدامز» مقام سامورائي داد
ـ«ويليام آدامزِ راهنما» مرده بود
ـ«سامورائي مينورا آنجين» متولد شده بود
بر خلاف احترامي ک ميان «ئيه‌ياسو» و «آدامز» بود
صبر ژاپني ها از مسيحيان در شرف لبريز شدن بود
يسوعي ها کمک کرده بودند
تا يک امپراطوري تجاري براي پرتغال و اسپانيا بنا شود
ولي هدف عميق تر آنها
ساخت امپراطوري اي براي کليساي کاتوليک بود
در 1615، کاتوليکهاي ژاپن در انقلابي بر عليه «ئيه‌ياسو» مشارکت کردند
در جريان محاصره قلعه اوساکا
فرمانده برافروخته، 40 هزار تن از آنان را قتل عام کرد
و يسوعي ها از ژاپن رانده شدند
مسيحيت ممنوع و خارجي ها اخراج شدند
ژاپني ها از رفتن به خارج کشور منع شدند
مجازات خروج از کشور اعدام بود.ـ
از اين تاريخ به بعد، کشتي هاي ژاپني
با يک سوراخ خاص در پاشنه کشتي ساخته مي شدند
تا اگر فاصله زيادي از ساحل دريا گرفتند
آب آنها را واژگون کند.ـ
اين کشتي ها را براي فواصل نزديک به خشکي ساخته بودند
کنجکاوي در خصوص جهان بيرون
که «ويليام آدامز» با «ئيه‌ياسو» در خصوص آن صحبت مي کردند
جاي خود را به «ساکوکو» داده بود
ـ«ساکوکو» يعني «کشور بسته»
ژاپن تا بيش از 200 سال بعد بسته باقي ماند
اروپايي ها تمام احتمالات موجود براي تجارت با ژاپن را
با اصرارشان بر مسيحيت خراب کرده بودند
بسياري مردم اين حرکت ژاپن رو
به هم کوبيدن در خروجي به جهان بيرون مي دونستند
و اون رو يک اشتباه بزرگ تاريخي محسوب مي کردند:ـ
ـ«چه مسخره!»ـ
«تو همين دوران بريتانيا به پيشروي‌ش ادامه داد»
ـ«و يه امپراطوري جهاني تشکيل داد»ـ
اما يه جور ديگه هم ميشه به قضيه نگاه کرد
سياست کشور بسته به ژاپني ها 250 سال صلح هديه داد
اثري از تفنگ باقي نماند
خبري از بيماريهاي مسري
که ديگر کشورها را مي گرفت، نبود
و بالاتر از همه، قوت گرفتن فرهنگ ژاپني
ـ«ژاپنيت» ژاپن، ساختمونهاش، غذاش
ذائقه ش، هنرش
واقعا بيشتر از همه از اين دوره نشات مي گيره
بنابراين، اگر بگيم اين مورد يک اشتباه تاريخي بود،
بايد بگيم اشتباهات بدتري هم بوده
نخستين انگليسي که فرهنگ ژاپن را پذيرفت
يعني «ويليام آدامز» هنوز هم با علاقه در خاطر ژاپني ها مانده است
اين بناي يادبود در بخشي از توکيو قرار گرفته که نام آن «آن جين چو» است
يادمان «آن جين سان»؛ آقاي راهنما
اما عقب نشيني ژاپن رشد مبادلات جهاني را متوقف نکرد
که کارآفرينان اروپايي مهيا کرده بودند متوقف نکرد
راه جديد و کارآمد آنها براي پول درآوردن: شرکت‌ها
رقابت بين اين شرکتها فقط باعث افزايش رقابت
براي کالاهاي نادر و نامتعارف مي شد
زنجبيل، ميخک
دارچين، دورتادور دنيا جا به جا مي شد
و بازرگانان رو پولدار مي کرد
اما يک نوع ادويه وجود داشت
که از بازار اروپا گرفته تا هند، همه جا به شدت گرون بود
و بر همه ادويه ها ممتاز بود
اين ادويه که گفته مي شد دواي طاعونه
ـ«جوز» نام داشت
جوز فقط در چند جزيره کوچولو
بين بورونئو و گينه نو پرورش پيدا مي کرد که اسم اون جزاير بود
جزاير باندا
هلندي ها کنترل نه جزيره از اين ده حزيره را
به واسطه دژ، کشتي و هزاران نفر سرباز در دست داشتند
اما انگليسي ها فقط کنترل يک جزيره را در دست داشتند
اولين مستعمره آنها
جزير «رون»ـ
اين جزيره هنوز هم شبيه به همان چيزي است که در سال 1600 بود: يک نوار به طول دو مايل
که پوشيده از تپه ها و درختهاي جوز است
اما در آن روزها
با پول يک کيسه جوز مي توانستيد يک خانه شهري در لندن در بريتانيا بخريد
ـ«رون» در اختيار اولين شرکت جند مليتي دنيا بود:ـ
شرکت لندني هند شرقي
در جولاي 1617، وظيفه «ناتانائيل کورت‌هوپ» آن بود
که جزيره را در رقابت با هلندي ها حفظ کند
او توپ خود را در شکافي بين دو صخره جا داد
دو کشتي داشت
در حالي که شرکت رقيبش، شرکت هلندي هند شرقي، يک دوجين کشتي داشت
اين تجارت شبيه به يک نبرد سنتي دريايي است
نوعي واقعا خصمانه از اکتساب يک شرکت
شرکت هلندي هند شرقي
در تجارت جهاني جوز و ديگر ادويه جات يک حقه داشت
آينده از آن هلند بود
از انصاف نگذريم، هلندي ها هم مثل بريتانيايي ها خوب زيرآبي مي رفتند
مرکز فرماندهي شرکت هلندي هند شرقي، آمستردام بود
شرکت VOC
هلندي ها در تجارت ادويه آسيايي، با يک منطق خوب
پرتغالي ها و اسپانيايي ها را پشت سر گذاشتند
بر خلاف پادشاهان اسپانيايي که ثروتشان را به باد دادند،ـ
هلندي ها در قالب «شرکت»ها با يکديگر متحد شدند
و درآمدهايشان را دوباره سرمايه گذاري کردند: کشتي هاي بيشتر، اکتشافات بيشتر
در مدت کوتاهي، آنها صاحب بزرگترين ناوگان دريايي بر روي کره زمين شدند
از آنجا که در جزيره «رون» آب آشاميدني فقط از طريق باران تامين مي شد،ـ
يک کشتي انگليسي براي جمع آوري آب باران به ماموريت فرستاده شد
اما اين کشتي را گرفتند
در آخر، تعدادي از افراد «کورت‌هوپ» با آخرين کشتي باقيمانده، از جزيره رفتند
تنها ابزار فرار از دست رفته بود
اين بن بست تا ماهها بعد برقرار بود
تا اين که ناگهان يک هلندي که ناوگان هلند را ترک کرده بود، ظاهر شد
و درخواست کرد از او محافظت کنند
تفنگهارو بياريد پايين
علي رغم نگراني افراد،ـ
ـ«کورت‌هوپ»، فراري هلندي را پذيرفت
انگليسي ها سه سال ديگر هم با آت و آشغال و آب باران سر کردند
و در تمام اين مدت، فراري هلندي هم ساکت با آنها زندگي مي کرد.ـ
تا اين که «کورت‌هوپ» پيامي دريافت کرد.ـ
اين پيام از سوي ساکنان بومي جزيره باندا بود که پيشنهاد جنگ با هلندي ها را مي دادند
در شب هجده اکتبر 1620
J«کورت‌هوپ» براي ملاقات با شورشي ها سوار قايق شد
و فراري هلندي بالاخره فرصتي يافت تا در ماموريت جاسوسي خود حرکت موثري انجام دهد
هلندي ها منتظر «کورت‌هوپ» بودند
ديگر کسي «ناتانائيل کورت‌هوپ» را نديد
انگليسي ها که تمام رهبرانشان را از دست داده بودند، تسليم شدند
تجارت انگليسي ها در بازار جوز، به پايان رسيد
و شرکت هلندي هند شرقي در مسير خود
براي تبديل به بزرگترين شرکت بازرگاني جهان، پيش رفت
اما ايستادگي قهرمانانه «ناتانائيل کورت‌هوپ»ـ
در اولين مستعمره بريتانيا
يک دستاورد نهايي داشت
در آخر کار، وقتي بريتانيايي ها و هلندي ها به يک معاهده صلح رضايت دادند
بريتانيايي ها مي توانستند در مقابل واگذاري حقوق مربوط به جزيره «رون»ـ
چيز ديگري از هلندي ها بخواهند
چيزي که بريتانيايي ها از اين طريق به دست آوردند
يه جزيره کوچيک ديگه در اون سوي دنيا بود؛ که بهش مي گيم «منهتن»ـ
منهتن امروز هم مقادير مشخصي از سرمايه داري در خود دارد
در هلند، ثروت ناشي از تجارت ادويه
طبقه‌اي جديد از مردم ايجاد کرده بود:ـ
طبقه متوسط
و وقتي ثروتمندان به دنبال نمادهايي براي خودشان مي گشتند...ـ
فشن
تابلوهاي نقاشي
ظروف چيني
در اول فوريه 1637
يک تاجر هلندي منسوحات، به نام «پيتر وينانتس»ـ
خانواده بزرگ خود را براي صرف ناهار به خانه خود در «هارلم» دعوت کرده بود
موضوع صحبت هاي آن روز
آخرين مد روز بود؛ گل لاله
«تکلم به زبان هلندي»
اين روند توسط عده اي ابرثروتمند ممتاز آغاز شد
که دلباخته رنگ و لعاب و خط و خطوط گل لاله شده بودند؛
گلي که قرنهاي متمادي
مورد تحسين مردم قرار داشت
نادرترين و گران ترين گلهاي لاله، آنهايي بودند که رنگهاي ديوانه کننده اي داشتند
و به خاطر وجود يک ويروس در پياز گل، خطوطي روي گلبرگهايشان وجود داشت
آدم هيچ وقت نمي داند که يک نقص (ژنتيکي) زيبا
اين همه مي ارزد
هلندي ها شروع به خريد پياز گل لاله کردند؛ انگار که بليط بخت آزمايي باشد
آنها در حدس زدن آينده خيلي ماهر بودند
بازرگانان هلندي در آمستردام
اولين بازار سهام را در 1607 بنا نهاده بودند
اما بازار پرسروصداي پياز گل لاله
باعث مي شد همه بتوانند پولدار شوند
در جريان صرف ناهار، «هندريک يان وينانتس»ـ
به «گيترويت شوت» پيشنهاد داد
که يک پوند پياز گل لاله از «هندريک» بخرد
و در مقابل 1400 فلورين بپردازد؛ يعني پول يک خانه را
«تکلم به هلندي»
ـ«گيرتوت» بي ميل بود. اما وسوسه شد
هلندي ها در تمام اروپا به عشق به قمار معروف يودند
و بازار گل لاله به نظر قمار مزمئني مي آمد. قيمتها هر روز بالا مي رفت
فروش گل لاله معمولا در اتاق پشتي ميخانه ها انجام مي شد
مثل ميخانه «گلدن گريپ» در «هارلم»ـ
هر دور فروش با سرو يک دور شراب آغاز مي شد
که پولش را فروشنده مي داد
بسياري از خريداران پولي براي پرداخت در مقابل پياز گل نداشتند
آنها براي خريد، فقط برگه هاي سند بدهکاري رد و بدل مي کردند
هر چه بيشتر مست مي شدند، قيمت ها بيشتر بالا مي رفت
اين اولين حباب قيمتي بزرگ جهان بود
قيمت يک پوند پياز لاله به قيمت يک خانه،
بعد به قيمت يه مزرعه و بعد به قيمت دو تا کشتي رسيد
اين تجار به نظر عاقل مي اومدند
اما اسير نوعي بي نظمي مغزي شده بودند
و هوس لاله (توليپ مانيا) گرفته بودند
ـ«گيرترويت» هنوز داشت ترديد مي کرد
تا اين که مهمان ديگري به نام «ياکوب د بلاک»ـ
پيشنهاد کرد که براي مدت 8 روز، ضامن «گيرترويت» باشد
تا اون پول مورد نياز را جمع کند
«تکلم به هلندي»
بالاخره، با اين ترتيباتي که هر ريسکي را از بين مي برد...ـ
«تکلم به زبان هلندي»
مهمان ديگري به «گيرترويت» پيشنهاد داد که با 100 فلورين سود در همان محل
پيازهاي لاله را به او بفروشد
«تکلم به زبان هلندي»
اما ضامن «گيرترويت» و همسر او
او را راضي کردند که لاله ها را نفروشد
آنها مي دانستند که اکر «گيرترويت» نتواند به موقع قرض آنها را پس بدهد
لاله ها با قيمت هشت روز قبل به آنها مي رسد.ـ
و با توجه به قيمت لاله که هر ساعت بالاتر مي رفت ...ـ
«تکلم به زبان هلندي»
ـ«د بلاک» مي توانست ثروتي به جيب بزند
دو روز بعد، قيمت لاله هنوز در حال افزايش بود
پول و شراب مثل هميشه در جريان بودند
تا اين که يک فروشنده سعي کرد يک پوند گل «ويته کورونن» بفروشد
پياز گل تاج سفيد
و قيمت اوليه را 1250 فلورين پيشنهاد داد
که اتفاقي مرموز افتاد
هيچ خريداري وجود نداشت
او پيشنهاد 1200 فلورين را داد
1150؟
1100
1000؟
تب شکسته بود
صبر بيدار شده بود
کمتر افرادي بودند که واقعا به پياز لاله احتياج داشته باشند
آنها فقط مي خواستند پيارها را بخرند تا به کس ديگري بفروشند
لذا از لحظه اي که اطمينان خريداران زير سئوال رفت
و مستي خوشبيني تموم شد،ـ
همه با بيچارگي به دنبال اين افتادند که از دست پيازها خلاص شن
فروش! فروش! فروش!
اين چيزيه که در همه حبابهاي قيمتي اتفاق مي افته
چه در وال استريت و چه در حباب دات کام
همه آنها يک جور تموم ميشن
مي ترکند!ـ
بازار لاله ظرف فقط چهار روز فرو ريخت
خانواده «وينانتس» به سرعت يک وکيل گرفتند
هر کس داستان خودش را مي گفت
در مورد اينکه در جريان ناهار آن روز کي به کي چه قولي داد
ـ«ياکوب د بلاک» و همسرش پيشنهاد کمک به «گيرترويت» رو منکر شدند
ـ«گيرترويت» با پيازهاي گل تنها ماند
ما نمي دانيم که او گل دادن آن پيازهاي لاله را ديد يا نه
اما «توليپ مانيا» سيستم هلندي ها رو خراب نکرد
خريد و فروش سهام و ايده شراکت و مبادله
و هوس حدس زدن آينده
که امروز بهش مي گيم «کپيتاليسم»ـ
کپيتاليسم از امپراطوري هاي اروپايي خيلي بيشتر دووم آورد
و بي نهايت بيشتر از طلا و نقره اي ارزش پيدا کرد
که اروپايي ها غارت کردند
اين داتسان از اينجا شروع شد
داستان لاله ها چي شد؟
هلندي ها آن بازار را به يک بازار صادراتي تبديل کردند
و تا امروز آن را در اختيار دارند
در کمتر از يک و نيم قرن
اروپايي ها از دزدي دريايي به سازمانهاي خصوصي رسيدند
آنها بر ضد کليسا قيام کردند
بازار جهاني را قبضه کردند
و برخي از آنها پولدار شدند
حالا اين تغييرات
آثار ناخواسته اي بر سرتاسر جهان مي گذاشت
در قسمت بعد «تاريخ جهان»ـ
پادشاهي ها واژگون مي شوند ...ـ
برده ها قيام مي کنند...ـ
دارو و فناوري زندگي ميليونها نفر را بهبود مي بخشد.ـ
«عصر روشنگري»
عصر انقلاب
اگر ميخايد بدونيد چطور اطلاعات تاريخي رو به دست مياريم
مي تونيد يه کتابچه مجاني سفارش بديد به اسم «چطور مي فهمند؟»ـ
با شماره 0845 366 0255 تماس بگيريد
سر بزنيدbbc.co.uk/history يا به آدرس
دنبال کنيد«Open University» و لينکها رو براي رسيدن به
..:: کانال تلگرام و اینستاگرام بلبل جان ::.. .:: Telegram: @bollbolljan ::. .:: Instagram: @bollbolljan_Com ::.
بلبل جان مرجع دانلود فيلم و سريال با زيرنويس چسبيده ‏.:: www.bolboljan.net ::.